Światowy Dzień Ziemi – geoparki w służbie georóżnorodności

Ochrona bioróżnorodności – to hasło przewodnie tegorocznego Światowego Dnia Ziemi, który obchodzony jest 22 kwietnia. W ideę tę wpisuje się znakomicie funkcjonowanie światowych geoparków UNESCO. W ich rozwój zaangażowany jest Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy (PIG-PIB).

W Polsce funkcjonuje tylko jeden geopark światowy UNESCO – transgraniczny polsko-niemiecki Geopark Łuk Mużakowa. Jednak z uwagi na dawne decyzje Ministerstwa Środowiska, zakończone inwentaryzacje stanowisk geologicznych oraz opracowane projekty lub propozycje budowy centrów wystawienniczych, istnieją obszary także nazywane geoparkami. W niektórych w oparciu o istniejącą infrastrukturę geoturystyczną prowadzona jest szeroka działalność geoedukacyjna. Przykładem mogą być geoparki Kielce, Przedgórze Sudeckie oraz Karkonoski Park Narodowy.

Część polskich geoparków ma szansę po międzynarodowej weryfikacji na przystąpienie do światowej sieci geoparków UNESCO. Część – po opracowaniu odpowiednich krajowych kryteriów weryfikacji – może spełniać w przyszłości rolę geoparków krajowych lub atrakcyjnych obszarów aktywności geoturystycznej. Polski potencjał w tej dziedzinie jest znaczny, co obrazuje rozmieszczenie wybranych projektów geoparków oraz geoparków funkcjonujących w różnej formie i w zróżnicowanym stadium rozwoju.

geoparki 1

Położenie geoparków w Polsce oraz obiektów listy światowego dziedzictwa UNESCO i rezerwatów biosfery (UNESCO MAB) – na podstawie Alexandrowicz Z., Miśkiewicz K., 2016, zmodyfikowano.
Numeracja geoparków – Światowy Geopark UNESCO: 1. Łuk Mużakowa (transgraniczny); Geoparki Krajowe: 2. Karkonoski Park Narodowy, 3. Góra Świętej Anny, 4. Geopark Kielce; Pozostałe geoparki: 5. Jaćwingów (transgraniczny), 6. Kanał Augustowski, 7. Polodowcowa Kraina Drawy i Dębnicy, 8. Krajna – Polodowcowa Kraina Ozów, 9. Kraina Polodowcowa nad Odrą – geopark Moryń, 10. Morasko, 11. Kraina Wygasłych Wulkanów, 12. Śleży, 13. Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie, 14. Niecki Sródsudeckiej (transgraniczny), 15. Śnieżnika Kłodzkiego, 16. Przysucha, 17. Doliny Kamiennej, 18. Małopolski Przełom Wisły, 19. Łysogórski, 20. Chęcińsko-Kielecki, 21. Kamienny Las na Roztoczu, 22. Jurajski, 23. Kopalni Soli w Wieliczce i Bochni, 24. Beskid Śląsko-Morawsko-Żywiecki (transgraniczny), 25. Pieniny (transgraniczny), 26. Karpaty fliszowe i ich wody mineralne (transgraniczny), 27. Dolina Wisłoka – Polski Teksas, 28. Karpaty fliszowe, 29. Bieszczady Wysokie.

Zestawienie to pokazuje zainteresowanie naukowych środowisk geologicznych i społeczności lokalnych ochroną i promocją najcenniejszych obiektów geologicznych oraz obszarów o wysokich walorach georóżnorodności. Kierunek działań organizacyjnych i rozwiązań legislacyjnych, które powinny wspomagać tworzenie geoparków na poziomie krajowym jak i międzynarodowym wskazuje program UNESCO, dotyczący nauk o Ziemi i geoparków. W inicjatywę tę zaangażowany jest także PIG-PIB. Instytut wystąpił z propozycją narodowego programu ochrony dziedzictwa geologicznego w Polsce. Obchody Światowego Dnia Ziemi są doskonałą okazją do podjęcia współpracy środowisk zainteresowanych geoochroną i geoturystyką.

Czym jest geopark

W myśl idei, która przyświecała twórcom światowej sieci geoparków UNESCO, termin „geopark” oznacza „park” obejmujący szeroko rozumiane środowisko przyrodnicze i kulturowe Ziemi (gr. Γαῖα Gaía, Gḗ, w mitologii greckiej Ziemia-Matka). Zatem nie odnosi się on wyłącznie do rodzaju „parku geologicznego”, mimo że w pierwszym rzędzie tworzy się go dla zachowania i promocji dziedzictwa geologicznego.

Geopark nie stanowi odrębnej prawnej formy ochrony przyrody, choć w świecie znanych jest bardzo wiele przykładów funkcjonowania geoparków w prawnej formule parków narodowych lub innych obiektów o podobnej randze ochrony przyrody. Geopark jest wyróżnionym obszarem, w którym występują wybitne obiekty geologiczne o szczególnym znaczeniu dla nauk o Ziemi i geoedukacji. Obok zasobów geologicznych, występują w nim także pozostałe zasoby przyrodnicze oraz związane z nimi zasoby kulturowe. Zazwyczaj w geoparku większość obiektów geologicznych, przyrodniczych i kulturowych o wybitnych walorach podlega ochronie prawnej, a ich powszechna prezentacja odbywa się poprzez propagowanie geoturystyki. W ten sposób funkcjonowanie geoparków przyczynia się do wzrostu lokalnego rozwoju terytorialnego.

Geoparki w swoich założeniach nawiązują do idei poszanowania i zachowania dziedzictwa Ziemi, o czym także przypominają obchody Światowego Dnia Ziemi. Po raz pierwszy idea ta została wyrażona w Deklaracji Praw Pamięci Ziemi, uchwalonej pod patronatem UNESCO, w roku 1991. Na jej podstawie Wydział Nauk o Ziemi UNESCO podjął prace, które zapoczątkowały opracowanie zasad budowy geoparków, co znalazło swój finał w rezolucji Rady Wykonawczej tej organizacji, stwierdzającej potrzebę ich tworzenia. Praktyczną budowę geoparków zapoczątkowało utworzenie Europejskiej Sieci Geoparków (European Geopark Network – EGN). W roku 2000, sieć utworzyły cztery geoparki z Francji, Grecji, Niemiec i Hiszpanii. Zwoływane coroczne konferencje członków sieci EGN przyczyniły się do jej dalszej rozbudowy. Prace organów wykonawczych sieci doprowadziły do wprowadzenia zasad utrzymywania wysokiego standardu funkcjonowania geoparków, opartych między innymi o wewnętrzną certyfikację. Jej wynik warunkuje przedłużenie przynależności geoparku do sieci na kolejne 4 lata. Na Pierwszej Międzynarodowej Konferencji Geoparków UNESCO w Pekinie w roku 2004 wzmocniono współpracę sieci EGN i Wydziału nauk o Ziemi UNESCO, powołując utworzenie Światowej Sieci Geoparków (Global Geopark Network – GGN), do której zaliczono ówczesne geoparki europejskie oraz chińskie. Obecnie światowa sieć geoparków GGN liczy 120 geoparków, z czego 69 znajduje się w Europie, 49 w regionie Azji i Pacyfiku, 2 w Ameryce Południowej, 2 w Ameryce Północnej i 1 w Afryce.

geoparki 2

Liczba światowych geoparków UNESCO w krajach europejskich wg stanu na rok 2017 (na podstawie danych European Geopark Network)

Doniosłe znaczenie w historii rozwoju geoparków miała uchwała o powołaniu nowego programu UNESCO pod nazwą „Międzynarodowy Program Nauk o Ziemi i Geoparków”. Została ona podjęta podczas Generalnej 38 Konferencji UNESCO 17 listopada 2015 roku. W ten sposób po 40 latach od utworzenia programów dotyczących stanowisk światowego dziedzictwa (World Heritage Sites) oraz rezerwatów biosfery (Biosphere Reserves) powstał nowy program dotyczący nauk o Ziemi i obiektów dziedzictwa geologicznego. Geoparki GGN (Global Geoparks Network) i EGN (European Geoparks Network) zyskały wysoką rangę Światowych geoparków UNESCO, jako obszarów zarządzanych w sposób przyczyniający się do zachowania różnorodności geologicznej, biologicznej i kulturowej, przy jednoczesnej dbałości o zrównoważony rozwój terytorialny.

geoparki 3

Ścieżka geoturystyczna w Światowym Geoparku UNESCO Łuk Mużakowa

Tekst: Jacek Koźma

Więcej informacji na stronach www
http://www.europeangeoparks.org/ - strona sieci geoparków europejskich EGN
http://asiapacificgeoparks.org/ - strona sieci geoparków Azji i Pacyfiku
http://globalgeoparksnetwork.org/ - strona sieci geoparków światowych GGN
http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/earth-sciences/unesco-global-geoparks/ - strona UNESCO, informacja na temat geoparków UNESCO
http://www.iugs.org/ - strona Międzynarodowej Unii Nauk Geologicznych
https://www.iucn.org/content/iucn-salutes-new-unesco-status-global-geoparks - Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody, na temat geoparków

Polecana publikacja
Alexandrowicz Z., Miśkiewicz K., 2016: Geopark – od idei do realizacji, ze szczególnym uwzględnieniem Polski, Chrońmy Przyr. Ojcz. 72 (4): 243-253