Statystyka serwisu |
W marcu 2010 zanotowaliśmy 113049 odwiedzin
szczegóły...
|
|
|
 Biuro Prasowe Ministerstwa Środowiska zaprasza na briefing prasowy Uniknąć zagrożenia - geolodzy o osuwiskach. Spotkanie z udziałem z udziałem dr. Henryka Jacka Jezierskiego, podsekretarza stanu w Ministerstwie Środowiska, Głównego Geologa Kraju, Stanisława Kracika, wojewody małopolskiego i Józefa Chowańca, dyrektora OK PIG-PIB w Krakowie odbędzie się w 6 września 2010 r. o godz. 12.00 w Kinie Kijów w Krakowie, przy Al. Krasińskiego 34, sala Studio... Więcej...
|
Uwaga osuwisko! Konferencja informacyjno-szkoleniowa PIG-PIB dla przedstawicieli samorządów i administracji publicznej na terenach zagrożonych ruchami masowymi gruntu odbędzie się w poniedziałek, 6 września 2010 r. w Krakowie, przy Al. Krasińskiego 34 (Kijów Centrum). Początek o 12.30... Więcej...
|
Kopalnia wiedzy, czyli geologia w wersji light
|
|
|
Piękne agaty |
|
|
 Niepozorne na pierwszy rzut oka, fascynują po przecięciu i oszlifowaniu. Pojawiają się fantastyczne barwy, subtelne cieniowanie. Kręte linie tworzą rysunki jak z sennych wizji; czasami dojrzeć można krajobrazy, czasami dziwne stwory. To wielkie indywidualności; nie ma dwóch identycznych agatów, każdy jest inny – zawsze piękny...
Agaty, to znane i cenione już od neolitu kamienie, określane jako ozdobne lub półszlachetne. Z powodu fantastycznej różnorodności barw i osobliwej budowy wewnętrznej uważano, że mają właściwości magiczne i lecznicze. Łatwość obróbki mechanicznej przy znacznej twardości sprawia, że są one chętnie wykorzystywanym surowcem jubilerów i rzeźbiarzy.
Agaty budzą emocje nie tylko artystów i miłośników pięknych kamieni. Intrygują również naukowców, albowiem przebieg procesów warunkujących uformowanie ich struktur i tekstur nie został rozpoznany do końca.
Agat migdałowcowy z Płóczek Górnych. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
W Polsce największe złoża agatów znajdują się w Sudetach. Pochodzące stamtąd okazy dorównują urodą kamieniom ze znanych złóż w Niemczech, USA, Brazylii i Afryce. Piękne kamienie można znaleźć w wielu sudeckich odkrywkach i kamieniołomach, gdzie występują w zwięzłych skałach wulkanicznych lub ich zwietrzelinie. Niestety, wieloletnia, dzika eksploatacja doprowadziła do znacznego zniszczenia zarówno złóż, jak też naturalnego środowiska. Płytkie wykopy drążone przez poszukiwaczy w zwietrzelinie powodują powstawanie osuwisk, niszczenie pokrywy glebowej i degradację krajobrazu. Wskazane byłoby podjęcie kroków zmierzających do formalnej ochrony miejsc występowania agatów sudeckich, pozwalającej jedynie na ich profesjonalną eksploatację w celach edukacyjnych.
Agat litofizowy z Nowego Kościoła. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Aby uświadomić sobie znaczenie tych pięknych kamieni dla naszego dziedzictwa przyrodniczego warto wiedzieć o nich więcej.
Z mineralogicznego punktu widzenia agaty są bułowatymi, warstwowo zbudowanymi skupieniami minerałów krzemionki. Dwutlenek krzemu (SiO2), zwany krzemionką, jest rozpowszechniony w przyrodzie w postaci krystalicznej, przede wszystkim jako minerał kwarc. Głównym składnikiem agatów jest kwarc skrytokrystaliczny, zwany chalcedonem. W w mniejszej ilości występuje kwarc grubiej uziarniony, natomiast podrzędne domieszki tworzą inne minerały, w tym również te, które powodują zabarwienie tych kamieni.
Źródłosłów nazwy agatów nie jest wyjaśniony; wiąże się go np. z sycylijską rzeką Achates (obecnie Dirillo). W jej górnym biegu starożytni Grecy odkryli w III wieku p.n.e. złoża tych kamieni; stąd wywozili agaty do licznych miast basenu Morza Śródziemnego. Wspomina o tym Pliniusz Starszy w przekonaniu, że było to pierwsze na świecie znalezisko agatów. Jednak wzmianki o tych kamieniach pojawiają się już we wcześniejszej literaturze greckiej. Zanim odkryto agaty na Sycylii, Arabowie przywozili je do starożytnej Grecji z Indii, więc termin ten musi być starszy. Być może pochodzi od słowa aqiq, oznaczającego nazwę okolic Medyny, gdzie barwne kamienie pozyskiwano w trzecim tysiącleciu p.n.e.
Agat litofizowy z Nowego Kościoła. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Agaty tworzą wypełnienia pustek skalnych, do których są ściśle dopasowane kształtem. Uprzywilejowanym miejscem ich występowania są pęcherze skał wulkanicznych, powstałe podczas wydzielania się gazów z lawy lub ze spieczonych popiołów. Do pęcherzy docierały krążące w szczelinach i porach skalnych roztwory zawierające rozpuszczoną krzemionkę, która wielokrotnie wytrącała się, stopniowo zapełniając pęcherz kryształami. Takie wypełnione minerałami pęcherze nazywa się geodami. Agaty pojawiają się też w innych skałach oraz w pustych przestrzeniach różnego rodzaju obiektów, które miały wystarczająco długi kontakt z podłożem skalnym, np. we wnętrzach skamieniałości.
Ze względu na rodzaj pustek skalnych w których występują, wyróżnia się agaty migdałowcowe, litofizowe i szczelinowe.
Agaty migdałowcowe występują w pęcherzach (tzw. migdałach) skał wylewnych, najczęściej bazaltów, nazywanych ze względu na obecność tych form migdałowcami. Złoże najpiękniejszych sudeckich agatów migdałowcowych znajduje się w okolicach Płóczek Górnych.
Agat migdałowcowy z Płóczek Górnych. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Agat migdałowcowy z Płóczek Górnych. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Agaty litofizowe stanowią wypełnienia pęcherzy obecnych w bułowatych ciałach, tkwiących w zwietrzelinie kwaśnych skał wulkanicznych. Ciała te są bardziej odpornymi na wietrzenie fragmentami skał, dodatkowo utwardzonymi przez wytrąconą w pęcherzach krzemionkę, doprowadzoną z rozłożonych partii pokryw wulkanicznych. Pęcherze litofizowe mają zarysy koncentrycznych, sferycznych szczelin, a oprócz tego - soczewek, a w przypadku szczelinowych ujść do skały otaczającej – gwiazd. Litofizy zawierające wypełnienia agatowe nazywa się agatofizami. Największe złoże sudeckich agatów litofizowych zostało odkryte pod koniec lat 60. ubiegłego wieku w okolicach Nowego Kościoła.
Fragment agatu litofizowego z Nowego Kościoła. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Agat litofizowy z sektorem stratyfikowanym z Nowego Kościoła. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Agat litofizowy z Nowego Kościoła. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Agat litofizowy z Nowego Kościoła. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Agaty szczelinowe tworzą się w szczelinach spękań różnych skał. Ich warstwowanie często bywa rozwinięte symetrycznie względem płaszczyzny symetrii szczeliny.W Sudetach agaty tego typu występują w skałach wulkanicznych w okolicach Przeździedzy.
Agat szczelinowy z Przeździedzy. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Agat szczelinowy z Przeździedzy. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Agat szczelinowy z Przeździedzy. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Zewnętrzny wygląd agatów nie jest zbyt atrakcyjny - mają one chropowatą powierzchnię i najczęściej szarą lub brązowawą barwę. Dopiero po przecięciu, wyszlifowaniu i wypolerowaniu odsłania się ich oryginalna budowa i fascynujące, wstęgowo rozmieszczone barwy. Uzyskanie najbardziej efektownego obrazu wymaga umiejętnego wyznaczenia płaszczyzny cięcia. Budowa warstwowa jest widoczna bez względu na obraną płaszczyznę przecięcia, lecz często nie obejmuje całości okazu.
Najbardziej rozpowszechnioną formą występowania agatów są geody, czyli wypełnienia mineralne pustek skalnych (np. pęcherzy gazowych w skałach wylewnych), najczęściej z wolną przestrzenią pośrodku. Na ścianach takich pustek skalnych osadzają się warstwowo kryształy włóknistego chalcedonu, o wielkości wzrastającej ku środkowi pustki. W większości geod na warstwach chalcedonu zalegają warstwy kwarcu, a ostatnia z nich tworzy szczotkę krystaliczną otaczającą puste wnętrze. Kryształy narastają prostopadle do ścian geody, a tym samym prostopadle do przebiegu warstw, równoległych do ścian.
Warstwowa budowa agatów widoczna gołym okiem, przejawia się wstęgowym zróżnicowaniem ich barwy, przezroczystości i uziarnienia. W obrębie wyróżnionych makroskopowo warstw, pod mikroskopem odsłaniają się niezliczone drobne warstewki, różniące się właściwościami optycznymi . Grubość najdrobniejszych warstewek widocznych pod mikroskopem elektronowym wynosi kilka mikrometrów.
Agat szczelinowy z włóknistym chalcedonem. Obraz z mikroskopu polaryzacyjnego (2 n). Coll. J. Rzymełka.
Fot. E. Jackowicz
Warstwowany chalcedon z agatu litofizowego. z wtrąceniami brązowych
tlenków żelaza. Obraz z mikroskopu polaryzacyjnego (2 n). Coll. J.
Rzymełka.
Fot. K. Wołkowicz
Fragment agatu z warstwowaniem poziomym. Obraz z mikroskopu
polaryzacyjnego (2 n). Coll. J. Rzymełka.
Fot. M. Sikorska-Jaworowska
Obraz katodoluminescencyjny fragmentu z fot. powyżej.
Fot. M. Sikorska-Jaworowska
Chalcedon z agatu litofizowego z nalotem tlenków manganu. Coll. J. Rzymełka.
Fot. L. Giro
Ułożenie warstw równoległe do ścian geody określa się jako budowę centryczną. Agaty wykazujące warstwowanie poziome, zwane są onyksami. W przypadku, gdy istotna część agatu wykazuje budowę odmienną od warstwowej, stosuje się nazwę skojarzoną z jego morfologią np. agat mszysty, dendrytowy, stalaktytowy, fortyfikacyjny, oczkowy itd.
Agat oczkowy z Płóczek Górnych. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Agat brekcjowaty z Borówna k. Kamiennej Góry. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Agat z ametystem z Sokoli nad Nysą Małą. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Zabarwienie agatów jest spowodowane obecnością mikroskopijnych wrostków minerałów rozmieszczonych pasowo w skupieniach chalcedonu. Barwy czerwone, brązowe i różowe są związane z koncentracją wrostków hematytu (Fe2O3), natomiast przyczyną zabarwienia zielonego i żółtawo-zielonego jest obecność minerałów ilastych. Tlenki manganu występują miejscami jako dendryty, czyli drobne skupiska mineralne, podobne do czarnych, rozgałęzionych drzew, krzewów i paproci.
Żywe barwy agatów należą raczej do rzadkości, stąd też często stosuje się sztuczną koloryzację. Prekursorami w tej dziedzinie byli już starożytni Egipcjanie, którzy już ok. 1300 lat p.n.e. modyfikowali barwy agatów przez podgrzewanie, a zabarwione okazy wkładali do grobów władców.
Na powierzchni najmłodszej warstwy agatów sudeckich, zwłaszcza występujących w formie geod, dość często występują skupiska kalcytu, gipsu, barytu i chalkopirytu, rzadziej spotykane są skalenie i rutyl. W ilościach śladowych pojawia się miedź rodzima, złoto rodzime, uraninit i minerały pierwiastków ziem rzadkich tworzące pojedyncze ziarna o wielkości kilku mikrometrów, a nawet mniejsze od mikrometra.
Agat migdałowcowy z Lubiechowej. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Geneza agatów jest związana z oddziaływaniem na skały gorących par i roztworów pochodzących najczęściej z wyziewów wulkanicznych. Rozpuszczały one minerały zawierające krzemionkę, a następnie transportowały ją szczelinami i kapilarnymi porami skalnymi, niekiedy na znaczne odległości. Przenikanie roztworów przez skały odbywało się bardzo wolno, toteż ulegały one stopniowemu ochłodzeniu. Krzemionka wytrącała się w krótkim czasie po dotarciu roztworu do pęcherza, z bardzo małych porcji płynu zwilżającego jego ścianki. Prędkość wytrącania była zależna od stężenia krzemionki w roztworze i jego innych właściwości, m. in. składu chemicznego. Chalcedon krystalizował szybciej i ze słabiej nasyconych roztworów niż kwarc, a także w niższych temperaturach (przeważnie < 100oC). Świadectwem tego są liczne defekty jego budowy wewnętrznej. Krzemionka mogła też wytrącać się w formie bezpostaciowej (żelu) z roztworów koloidalnych. W miarę upływu czasu, jako forma nietrwała, ulegała ona rekrystalizacji w chalcedon.
Agat litofizowy z Nowego Kościoła. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Ciągle nieznana pozostaje przyczyna rytmicznego wytrącania się krzemionki oraz cyklicznego wtrącania się minerałów barwnych. Podejmowano liczne próby odtworzenia warstwowej tekstury agatów w warunkach laboratoryjnych, lecz wszystkie eksperymenty kończyły się niepowodzeniem. W wielu przypadkach nie można również stwierdzić, jakie skały były źródłem krzemionki dostarczonej do pustek skalnych.
W Polsce właścicielem największej kolekcji agatów (ponad 5 tys. okazów) jest dr Jan Rzymełka, poseł na Sejm RP, będący jednocześnie wielkim entuzjastą rozwoju i popularyzacji wiedzy zwanej agatologią. Dzięki współpracy z posłem, Muzeum Geologiczne PIG przygotowało wystawę okresową pt. „Agaty sudeckie z kolekcji Jana Rzymełki”, którą otwarto podczas obchodów 90-lecia PIG, w połowie maja 2009 roku. Na wystawie zaprezentowano część zbiorów posła, obejmującą agaty pochodzące ze znanych wystąpień w Górach Kaczawskich i Pogórzu Kaczawskim. Dla porównania pokazano też pojedyncze okazy z Kotliny Kłodzkiej oraz Jury Krakowsko-Częstochowskiej.
Agat litofizowy z Nowego Kościoła. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Większość eksponatów stanowiły agaty litofizowe z Nowego Kościoła, występujące w permskich skałach wulkanicznych. Oprócz najciekawszych okazów tego typu agatów, na makrofotografiach pokazano agaty migdałowcowe z najbardziej znanego wystąpienia w Płóczkach Górnych oraz agaty szczelinowe z Przeździedzy. Na planszach przedstawiono wybrane wyniki badań agatów sudeckich, realizowanych we współpracy z właścicielem okazów dr J. Rzymełką, w ramach działalności statutowej Państwowego Instytutu Geologicznego. Ciesząca się dużym powodzeniem wystawa funkcjonowała od 15 maja do 6 listopada 2009 roku.
Agat litofizowy z Nowego Kościoła. Coll. Muzeum Geologiczne PIG-PIB.
Fot. K. Skurczyńska-Garwolińska
Muzeum Geologiczne Państwowego Instytutu Geologicznego może pochwalić się kolekcją pięknych agatów, pochodzących zarówno ze złóż polskich, jak też znanych złóż światowych. Część tego zbioru jest prezentowana w ramach wystawy stałej pt. „Materia Ziemi”.
Elżbieta Jackowicz, Katarzyna Skurczyńska-Garwolińska
Literatura:
- Bogdański J., 2001 – Agaty Gór Kaczawskich. Warszawa
- Bogdański J., Praszkier T., Siuda R., 2009 – Agaty z Płóczek Górnych. Lwówek Śląski
- Bossowski J. A., 2004 – Agaty ze Lwówka Śląskiego. Lwówek Śląski
- Chmielarski B., 1992 – Agaty szczelinowe z Przeździedzy. Uniwersytet Śląski
- Kryza J., Niśkiewicz J., 1973 – O występowaniu buł porfirowych z agatami w rejonie Nowego Kościoła (Dolny Śląsk). Rocznik PTG, t. XLIII, z. 3, Wrocław
- Kryza J., Kryza R., 1982 – Mineralizacja agatowa w wulkanitach czerwonego spągowca w rejonie Nowego Kościoła (Góry Kaczawskie). Przegląd Geologiczny nr 3: 122-125
- Rzymełka J., 1990 – Polskie zwyczajowe nazwy agatów (słownik). Prace Nauk. Uniw. Śl., Geologia, t. 10/11: 116-129
- Rzymełka J., 2009 – Definicja, nazwa i historia wykorzystania agatów. Przegląd Geologiczny, vol. 57, nr 1: 36-38
|
|
Więcej artykułów popularnonaukowych znajdziesz TUTAJ
|
|
|
|
