Klatki schodowe w gmachu Muzeum Geologicznego Państwowego Instytutu Geologicznego zostały w 2002 roku udekorowane płytami różnych rodzimych kamieni budowlanych. Oto internetowy katalog tej ekspozycji opracowany przez mgr H. Grodzicką.

Kilka słów o kamieniach budowlanych i wystawie >>

Spis eksponatów:

1. Granit (Granit Strzelin)
2. Granit (Granit Strzegom)
3. Granit (Granit Michałowice)
4. Sjenit (Syenit, Sjenit Kośmin)
5. Sjenit (Syenit, Sjenit Przedborowa)
6. Andezyt (Andezyt Jarmuta)
7. Piaskowiec (Piaskowiec Baranów)
8. Piaskowiec ciosowy (Piaskowiec Radków)
9. Piaskowiec szydłowiecki
10. Piaskowiec czerwony
11. Piaskowiec (Piaskowiec Lisy)
12. Piaskowiec (Kopulak)
13. "Marmur dębnicki"
14. "Marmur kielecki" (Szewce)
15. "Marmur kielecki" (Bolechowice)
16. "Marmur Zygmuntówka" (zlepieniec zygmuntowski)
17. "Marmur kielecki" (Morawica)
18. Wapień pińczowski
19. Dolomit diploporowy
20. Marmur (dolomit krystaliczny)
21-22. Marmur (Sławniowice Szaroniebieskie)
23. Marmur "Biała Marianna"
24. Marmur "Zielona Marianna"

Literatura i linki >>

Kilka słów o kamieniach budowlanych i wystawie

Kamień towarzyszył człowiekowi od wieków. W zależności od przyjmowanych rozmiarów, kształtów, barw i form był zabawką, talizmanem, stawał się materiałem na broń, narzędzia lub cennym budulcem. W naturalnych, kamiennych sklepieniach, nyżach i jaskiniach człowiek znajdował bezpieczne schronienie, a budowane kamienne posągi, grobowce i obeliski przez wieki miały trwać, sławiąc potęgę władców i kunszt twórców. Kamień w budownictwie stosowano od dawna, czego przykładem są megality sprzed tysięcy lat, piramidy egipskie z XIV wieku p.n.e., budowle Inków, kamienne kolosy z Wyspy Wielkanocnej, czy antyczne budowle Grecji i Włoch. W rejonach "lepiej wyposażonych" w odsłonięcia skał zaczynano stosować go wcześniej, w "ubogich" - jak na Mazowszu, gdzie dostępniejszym surowcem było drewno lub cegła - znacznie później. Ogromny rozwój polskiego budownictwa kamiennego miał miejsce za czasów Kazimierza Wielkiego.

W zależności od rejonu, kamień stosowano jako materiał podstawowy do wznoszenia całych obiektów lub tylko fragmentarycznych wypełnień, np. progów i gzymsów. Z racji trwałości jak i walorów dekoracyjnych miał on duże znaczenie konstrukcyjne, był jednak materiałem drogim. W miarę rozwoju budownictwa wypierał stopniowo pierwotne materiały budowlane, takie jak muły rzeczne, glinę i drewno. Do wznoszenia murów warownych używano kamienia ciosowego lub głazów narzutowych. W elewacjach zamków, pałaców, czy obiektów sakralnych stosowano kamień jako materiał okładzinowy zarówno na ściany i posadzki, jak i ozdobny detal. Jednocześnie fundatorzy nie zapominali o wspaniałych rzeźbach i bogatych kamiennych nagrobkach. W budownictwie starano się wykorzystywać materiał miejscowy łatwy w pozyskaniu i tańszy w transporcie, co znajduje odzwierciedlenie w charakterze budowli poszczególnych regionów Polski.

W czasach historycznych, jak i współczesnych, stosowanie kamienia było uzależnione od stanu gospodarki, a kamieniołomy przeżywały zarówno okresy prosperity, jak i całkowitego załamania. Podobnie jak w sztuce czy ubiorze, w budownictwie obowiązywały różne mody i urzędowe zalecenia stosowania określonego typu kamienia. Zapewne ciekawą informacją jest zalecenie w księgach miejskich Warszawy, wydane w roku 1431, zakazujące wznoszenia obiektów drewnianych w obrębie murów miasta. Zakaz ten wiązał się z zabezpieczeniem miast przed pożarami, które w ówczesnych czasach, przy gęstej zabudowie, całkowicie niszczyły osiedla ludzkie, a jednocześnie przyczynił się do rozwoju kamieniarstwa budowlanego. W historii budownictwa prześledzić można różne okresy stosowania kamienia w zależności od łatwości jego pozyskiwania i obróbki, ekonomiki produkcji i transportu, cech użytkowych i zdobniczych, kończąc na trendach mody.

W początkowym okresie XV wieku stosowano płyty lub bloczki ociosanego kamienia, bez żadnych zdobień. Począwszy od XVI wieku w budownictwie Warszawy zaznacza się stosowanie kamienia zawierającego uproszczoną ornamentację. Początkowo były to proste rowki i żłobki wykonane w piaskowcach sprowadzanych z rejonu Szydłowca. W tym samym czasie rozwijał się także import z Węgier i Austrii w postaci ozdobnych wapieni i marmurów dostarczanych w formie gotowych wyrobów - głównie nagrobków. Mają one urozmaicone barwy - beżowe, brązowe, żółte i czerwone i piękną linię rzeźby wykonaną przez zagranicznych, najczęściej włoskich, kamieniarzy i artystów. Warsztaty polskie dopiero powstają i wówczas także zaczynają korzystać z rodzimych surowców. Jako przykład można podać grobowiec książąt mazowieckich znajdujący się w warszawskiej Katedrze wykonany z wapienia chęcińskiego w latach 1526-1528 w warsztacie królewskim prowadzonym przez architekta Bartolomeo Berecciego w Krakowie. Nagrobek ten był pierwszym tego typu obiektem na Mazowszu i jednocześnie jednym z niewielu w Polsce.

Na Mazowszu początkowo ulubionym budulcem był piaskowiec, natomiast na płyty i nagrobki stosowano czarny wapień dębnicki. Popularne były też "marmury kieleckie". Granity oprócz tych, które reprezentowały kamień polny stosowany do brukowania ulic i uzupełnień murów ceglanych, nie były stosowane. Dopiero gdy rozwijać się zaczęła technika i wynaleziono piły mechaniczne oraz tarcze do cięcia twardych bloków granitowych, pojawia się szerokie zastosowanie tego szlachetnego materiału, w postaci płyt posadzkowych, stopni, okładzin i kolumn.

Świadectwem trwałości granitu, a jednocześnie ciekawym przykładem wykorzystania wtórnego kamienia jest pierwszy taki "nabytek" Warszawy: kolumna z ciemnoszarego granitu egipskiego, wydobytego w okolicach Asuanu. Pierwotnie kolumna ta została sprowadzona do Rzymu przez cesarza Hadriana do budowy Świątyni Pokoju. Papież Pius IX podarował tę kolumnę rodzinie Potockich, a ci - nie bacząc na jej wiekowy rodowód - pocięli ją na okrągłe plastry, z których wykonane zostały elementy posadzki kościoła parafialnego w Wilanowie. Projektantem kościoła był Henryk Marconi. Budowla powstała latach 1857-1860. Słynny architekt zastosował tu po raz pierwszy cięte granitowe płyty.

Z czasem stosowanie kamienia znacznie się upowszechniło. Po drugiej wojnie światowej wręcz zalecano, aby budowane obiekty użyteczności publicznej i gmachy ministerialne miały dolne części fasad licowane granitem. Granitowe były także bruki i krawężniki. Obecnie powstaje wiele budynków o elewacjach z naturalnego kamienia, modne są także wnętrza licowane różnego rodzaju kamieniem naturalnym. Nie zawsze jednak wyobraźnia architekta i dostępna informacja techniczna umożliwia prawidłowe łączenie różnego rodzaju kamieni, np. w obliczu intensywnego ruchu osobowego, czy warunków atmosferycznych. Wystawa "Polski kamień budowlany dawniej i dziś", prezentuje wybrane materiały kamienne pochodzące z kamieniołomów różnych regionów Polski, które od dziesięciu wieków są najczęściej stosowane w budownictwie i możemy je odnaleźć w wystroju architektonicznym polskich miast. Część z prezentowanych surowców kamiennych nie jest już wydobywana, ale większość jest nadal dostępna dla budownictwa.

Wystawione płyty ścienne mają wymiary 60 x 50 x 2,1-4,4 cm i wszystkie, z wyjątkiem dolomitu krystalicznego "Sławniowice Złociste", zostały zakupione w 1960 roku. Wchodzą w skład kolekcji "Płyty ścienne - skały okładzinowe" o numerze katalogowym Muz PIG-97.I.1-28. Stanowi ona cenny materiał historyczny, dokumentujący właściwości eksploatowanego dawniej surowca z różnych partii złóż i ukazuje walory dekoracyjne polskich kamieni budowlanych. W katalogu przedstawiono właściwości fizyczne skał zgodnie z posiadanym źródłem archiwalnym, a w przypadku ich braku - w oparciu o dane zawarte w Katalogu kamienia z 1975. Zastosowano stare jednostki dla wytrzymałości skał na ściskanie (kG/cm2; 1 kG/cm2 = 0.98 MPa), zgodnie z posiadanymi danymi. Posłużono się też tradycyjnie stosowaną w kamieniarstwie wielkością, "ciężarem objętościowym" (inaczej "ciężarem właściwym", w G/cm3), liczbowo równoważną gęstości (wyrażonej w g/cm3). W miarę możliwości ukazano zastosowanie oraz przykłady wykorzystania poszczególnych kamieni w znanych zabytkowych i współczesnych budowlach.

Na wystawie zaprezentowano materiały kamienne nie dające się polerować i takie, które w fakturze polerowanej nie występują, ale również takie, które przyjmują poler w sposób trwały i z racji swych cech fizycznych stosowane są jako zewnętrzne płyty okładzinowe, jak i płyty wnętrzowe.