|
Nazwa pirytu pochodzi od greckiego pyros - ogień, gdyż uderzony kawałkiem stali krzesze iskry. Ze względu na jego powszechność w przyrodzie już von Henckel, w 1725 r., nazwał go "Jasiem błądzącym po wszystkich zaułkach". Jest siarczkiem żelaza o wzorze FeS2. Zawiera około 47 % Fe i 53 % S. W zależności od miejsca występowania może posiadać domieszki innych pierwiastków: Ni, Co, As, Cu i Au; podwyższona zawartość złota w pirycie ma niekiedy znaczenie gospodarcze. Omawiany minerał jest rozpuszczalny tylko w HNO3. [ foto 2 ] Kryształy pirytu mają najczęściej postać sześcianu, 12-ścianu pięciokątnego (pirytoedru), rzadziej 8-ścianu i 20-ścianu. Ściany kryształów sześciennych wykazują często prążkowanie. Świadczy to o niższej symetrii w stosunku do kryształów klasy 48-ścianu (halit, galena). Bliźniaki, które powstają przez przerośnięcie się 2 odwróconych o 90o względem siebie 12-ścianów pięciokątnych nazwano bliźniakami krzyża żelaznego. Odmianą krystalizującą w układzie rombowym (klasa bipiramidy rombowej) jest markasyt, zaś odmianą koloidalną - melnikowit. Oba z nich eksploatowane były w w/w złożu Rudki. Piryt może tworzyć skupienia: ziarniste, promieniste, oolitowe i naciekowe. Barwa pirytu jest złocista lub mosiężno-żółta, jego rysa - brunatno-czarna lub zielono-czarna. Jest to minerał kruchy, o niewyraźnej łupliwości, nieprzezroczysty, o połysku metalicznym. [ foto 3 ] Minerały podobne, to: markasyt, chalkopiryt, złoto i pirotyn. Od złota, z którym często mylili go poszukiwacze tego kruszcu, różni się gęstością ( Au - większa), twardością (Au - mniejsza), kruchością (Au - kowalne), barwą rysy (Au - złocista). Minerały towarzyszące, to: markasyt, pirotyn, chalkopiryt, arsenopiryt, sfaleryt, galena, złoto, kwarc. [ foto 4 ] Piryt jest minerałem o różnej genezie; charakteryzuje się trwałością w szerokim zakresie ciśnienia i temperatury. W skałach magmowych, głębinowych wyższych temperatur (wczesne stadium krystalizacji magmy) występuje jako minerał rozproszony nie tworząc złóż. Wyjątek stanowi złoże Sulitjelma w Norwegii. Największe i najlepiej wykształcone kryształy znaleziono w żyłach kruszcowych powstałych w końcowym etapie krystalizacji magmy (Płw. Kassandra, Grecja, Elba). Kryształy z Grecji osiągają około 1 m. średnicy. W pegmatytach z Traversella i Brosso w Alpach Włoskich oraz z Sankt-Gothard w Szwajcarii podziwiać można piękne kryształy w postaci pirytoedru. W pegmatytach Strzegomia kryształy mają postać sześcianu. Piryt związany ze skałami magmowymi, wylewnymi znaleziono w kraterze Wezuwiusza. Omawiany minerał może występować w skałach osadowych, gdzie towarzyszy substancji organicznej. Obecność jego świadczy o warunkach beztlenowych środowiska sedymentacji, Ozdobą wielu kolekcji mineralogicznych w kraju są spirytyzowane amonity z kry jurajskiej k/Łukowa, znane już ojcowi polskiej geologii - Stanisławowi Staszicowi. Piryt znajdowano w torfie. Powszechny jest w węglu brunatnym i kamiennym. Jego koncentracje eksploatowano niegdyś w Północnych Czechach, Nadrenii, Zagłębiu Morawskim, Dąbrówce Wielkiej k/Bytomia. Obecność pirytu w węglu jest z punktu widzenia ekologii, zjawiskiem niekorzystnym. Uwalniana w czasie spalania węgla siarka (rozkład pirytu) przechodzi do atmosfery w postaci tlenków. Stanowią one składnik kwaśnych deszczów, które niszczą najpiękniejsze niegdyś w Europie lasy Gór Kruszcowych i Sudetów, sięgając nawet po Puszczę Jodłową w Górach Świętokrzyskich. Piryt ze skał osadowych może przejść w procesie przeobrażeń do skał metamorficznych. Przykładem tego są eksploatowane do 1925 r. pirytonośne łupki krystaliczne z Wieściszowic k/Kowar. W warunkach klimatu zimnego piryt ulega wietrzeniu mechanicznemu; w północnej Skandynawii i Kanadzie znaleziono otoczaki pirytu. W klimacie ciepłym i umiarkowanym piryt przeobraża się w nierozpuszczalne tlenki i wodorotlenki żelaza. Tworzą one brunatno-czerwoną "czapę" wskazującą na ukryte głębiej złoża cennych metali towarzyszące temu minerałowi. Piryt rozproszony w zewnętrznych okładzinach ścian budowli, pod wpływem czynników atmosferycznych przechodzi w tlenek żelaza nadając powierzchni brzydki, zardzewiały wygląd. Największym złożem pirytu jest Rio Tinto w prowincji Huelva, w południowej Hiszpanii, odkryte przez Fenicjan i eksploatowane od starożytności. Występuje ono w formie kilkudziesięciu soczewek o długości około 1 km i miąższości kilkudziesięciu metrów. Najbardziej cenne są partie o podwyższonej zawartości miedzi. Wielkie złoża eksploatowane są w Japonii, Serbii, Norwegii, na Uralu i w USA. Są one tym cenniejsze , że nie zawierają szkodliwych domieszek arsenu. Inne złoża występują w Portugalii, Włoszech, Grecji. Niemczech, RPA, Meksyku i innych. W Polsce największe złoże , odkryte w 1925 r. znajdowało się w Rudkach k/Nowej Słupi, u podnóża Łysogór. Miało formę soczewki okruszcowanej pirytem, markasytem, melnikowitem, hematytem i syderytem. Eksploatowano je do 1971 r. Dużą zawartość pirytu (kilkanaście %) stwierdzono w łupkach krystalicznych Wieściszowic k/Kowar. Eksploatowano je w latach 1785 - 1925. Ciągnęły się one pasem o długości 4 km i szerokości 200 m. W masywie Strzegomia piryt można spotkać w pegmatytacch. W rejonie olkuskim i chrzanowskim towarzyszy rudom cynku i ołowiu. [ foto 5 ] Piryt znany był od najdawniejszych czasów. Człowiek pierwotny używał go do krzesania ognia. Grecy nosili go w postaci amuletu, ponieważ uważali go za lekarstwo zapobiegające "psuciu się krwi". Wypolerowane powierzchnie kryształów pirytu, nazywanego "kamieniem inkaskim", służyły Inkom jako zwierciadła, stosowane też do sygnalizacji świetlnej. Piryt jest kopaliną siarkonośną. Otrzymuje się z niego tlenki siarki i kwas siarkowy. Znaczenie jego zmalało po odkryciu w XX w. wielu złóż siarki rodzimej a także wskutek przystąpienia do pozyskiwania jej z gazu ziemnego, ropy naftowej i węgli. Surowcem żelazodajnym są wypałki pirytowe - produkt jego utleniania (tlenki żelaza), których używa się do produkcji proszku polerskiego. Z pirytu odzyskuje się: złoto, kobalt, miedź i inne metale. Z minerału tego produkuje się czerwone i brunatne farby mineralne. Piryt używany był w jubilerstwie, w XVIII w. - w krajach Europy Zachodniej (wyroby głównie z Włoch) i później - w krajach monarchii austro-węgierskiej. Obecnie można go nabyć w wyrobach np. w Czechach. SPIS LITERATURY:
|