Strona główna Skały i minerały Meteoryty, meteory, meteoroidy...

PROJEKTY MIĘDZYNARODOWE

  • eccsel

    subcoast

    emodnet

  • nato

    onegeology

    spba

  • ngu
    Terrafirma
    geo-seas-logo_

  • esf
    IGCP
    eurogeosurce

  • geonet_logo

    cost

    energ

  • ace

    DORIS

    cgs

  • pangeo

    DORIS

    cgs

Meteoryty, meteory, meteoroidy... Drukuj
wtorek, 10 maja 2011
Każdy na pewno widział na niebie „spadającą gwiazdę”. No tak, ale przecież gwiazdy nie spadają! Co to zatem było? A jeśli spadło na Ziemię to gdzie?!?!




Błyski widziane na niebie w bezchmurną noc to meteory - spalająca się w atmosferze naszej planety materia kosmiczna. Materia ta, krąży w kosmosie w postaci niewielkich brył skalnych, metalicznych lub lodowych - są to meteoroidy. Gdy meteoroid jest dostatecznie duży, wpadając w ziemską atmosferę może wybuchnąć. Wybuch jest bardzo spektakularny, na niebie widać jasny błysk lub ciągnącą się świetlną smugę, a czasem słychać i eksplozję. Taki wybuchający meteor nazywany jest bolidem. Gdy odłamki materii pozaziemskiej przedrą się przez naszą atmosferę i spadną na powierzchnię Ziemi, nazywamy je meteorytami. Meteoryty to nie lada gratka dla każdego poszukiwacza skał i minerałów. Stanowią one również ciekawy materiał do badań naukowców, w tym geologów. Dzięki nim możemy uzyskać informacje o Układzie Słonecznym, jego wieku oraz sąsiadach naszej planety.



Jasny meteor z roju leonidów


Ilustracja z folderu „Nieziemskie Kamienie" wydanego przez Państwowy Instytut Geologiczny, Oddział w Gdańsku

GOŚCIE Z KOSMOSU, CZYLI SKĄD?

Meteoryty spadające na ziemię są najczęściej odłamkami większych brył skalnych zwanych planetoidami oraz komet z pasa planetoid, który rozciąga się pomiędzy Marsem a Jowiszem. Czasem przyciąganie jednej z planet zaburzy orbitę takiej planetoidy i zaczyna ona swoją podróż po naszym Układzie Słonecznym. Jej fragmenty mogą dotrzeć do Ziemi. Zdarza się, że spotykane są meteoryty z bliższego sąsiedztwa: na przykład z Księżyca. Są one w większości fragmentami skał bazaltowych (bardzo podobnych do tych występujących na Ziemi). Wyjątkowo rzadko, ale czasem udaje się znaleźć meteoryty pochodzące z Marsa. Zakłada się, że mniej więcej 180 milionów lat temu potężny meteoryt uderzył w powierzchnię czerwonej planety i wybił z niej materię w przestrzeń kosmiczną. Materia ta w wyniku zderzeń porozbijała się na mniejsze kawałki. Niektóre z nich wpadły na orbitę ziemską, by później spaść w postaci meteorytów na powierzchnię ziemi.
Do czasu lądowania ludzi na Księżycu meteoryty były jedynymi ciałami pochodzenia kosmicznego, które można było wziąć do ręki i zbadać. Dzięki nim człowiek dowiedział się wiele o składzie materii skalnej z Księżyca oraz Marsa. Na podstawie datowania wieku meteorytów ustalono wiek powstania Układu Słonecznego na 4,5 miliarda lat. To również data narodzin naszej planety.



Schemat Układu Słonecznego (bez zachowanej odpowiedniej skali); źródło - NASA


Fragmenty meteorytów znajdowanych na Ziemi mogą pochodzić z planetoid , Marsa czy najbliższego sąsiada naszej planety - Księżyca; źródło - NASA

Czy wiesz że…

Ocenia się, że w ciągu doby do atmosfery ziemskiej wpada kilkaset milionów meteoroidów lecących z prędkością od 12 do 72 km/s (w zależności od tego, czy doganiają Ziemię, czy też lecą z przeciwnego kierunku).


DESZCZ METEORÓW - CZY POTRZEBNY JEST PARASOL?

Deszcz meteorów z 1833 r. Grawerunek autorstwa Adolfa Vollumy.

Często w telewizji podaje się informację o deszczu meteorów. Czy to znaczy, że niebo wali nam się na głowę? Nie należy się niczego obawiać! Są pewne dni w roku, kiedy szanse na zobaczenie „spadających gwiazd” są znacznie większe niż w innych. Ziemia, kręcąc się wokół Słońca, przecina co jakiś czas tory przemieszczania się skupisk meteoroidów. Wówczas widzimy liczne rozbłyski na niebie, zwane rojem meteorów. To właśnie jest ten przysłowiowy deszcz „spadających gwiazd”. Większość meteorów nie dolatuje jednak do powierzchni naszej planety, gdyż spala się podczas lotu przez atmosferę ziemską. W ciągu roku możemy obserwować kilkanaście takich rojów.











Obserwując deszcz meteorów zauważymy, że zwykle pojawiają się one na niebie w jednym charakterystycznym miejscu. Miejsce to zwane jest radiantem roju i dla każdego z rojów leży w innym obszarze na sferze niebieskiej. Zwykle roje nazywa się od gwiazdozbioru, w którym jest ulokowany radiant. I tak na przykład jeden ze znanych rojów meteorów to Lirydy od nazwy gwiazdozbioru Liry.








                                                                                                                              Ilustracja radiantu perseidów;
                                                                źródło Popular Science Monthly Volume 18




Czy wiesz że...
Do najbardziej znanych rojów meteorowych należą perseidy, obserwowane corocznie około 10 sierpnia, czyli dnia św. Wawrzyńca i dlatego sierpniowe „spadające gwiazdy” potocznie nazywa się łzami św. Wawrzyńca.




Jeden z Perseidów na tle Drogi Mlecznej; autor zdjęcia: Mila Zinkova


RODZAJE METEORYTÓW
Meteoryty, tak jak skały na Ziemi, różnią się od siebie nie tylko miejscem pochodzenia, ale również składem. Dzielimy je przede wszystkim na meteoryty kamienne (chondryty i achondryty), żelazne i żelazno-kamienne.
Meteoryty kamienne są najpospolitsze. Stanowią około 86% wszystkich meteorytów spadających na Ziemię i 66% wszystkich zebranych, ponieważ są one trudne do odnalezienia, gdyż nie można używać wykrywacza metali.

Meteoryty kamienne
w zależności od składu dzielimy na:
  • Chondryty od greckiego słowa chondros, co oznacza ziarno. Meteoryty te składają się z kulistych ziaren krzemianowych powstałych w wyniku szybkiego ochłodzenia stopu krzemianowego. Większość z nich pochodzi z pasa asteroid rozciągającego się pomiędzy orbitą Marsa a Jowisza. Rzadziej spotykane są chondryty węgliste, które powstały dalej od naszej gwiazdy - tam, gdzie powstawały gazowe olbrzymy: Saturn, Jowisz i Uran. Te rzadkie meteoryty zawierają minerały uwodnione i domieszki związków organicznych i mogły mieć udział w powstaniu i rozwoju życia na Ziemi.
  • Achondryty to meteoryty wybite w wyniku kolizji z innymi skalnymi planetoidami z krzemianowej powłoki planetoid, Księżyca lub Marsa. Są one podobne do niektórych ziemskich skał magmowych, np. perydotytów, piroksenitów i bazaltów.
Meteoryty żelazne są stosunkowo łatwe do odróżnienia od ziemskich skał i dlatego, mimo że spada ich około 5 %, to stanowią one aż 30% wszystkich znalezisk. Pochodzą one z wewnętrznych części (żelaznego jądra) planetoid lub planet.  Główny ich budulec to żelazo i nikiel. Cechą charakterystyczną i pomocną w ich diagnostyce może być bardzo duży ciężar właściwy.

Meteoryty żelazno-kamienne
to najładniejsze i bardzo rzadko spotykane meteoryty. Powstały one w partiach granicznych między krzemianowym płaszczem a żelaznym jądrem planetoid lub planet. Stanowią one około 9% wszystkich meteorytów spadających na powierzchnię Ziemi. Szczególnie charakterystycznymi meteorytami z tej grupy są pallasyty, składające się z żelazowo-niklowego tła, w którym są zatopione oliwiny. 

ŚWIADECTWA KATASTROF


W dziejach Ziemi zdarzały się upadki ogromnych meteorytów, czasem nazywanych nadbolidami. Meteoryty te miały masę wielu ton, a ich upadki powodowały wielkie katastrofy!


Artystyczna wizja zderzenia wielkiej asteroidy (o średnicy 500 km) z młodą Ziemią; autor

Don Davis, NASA

 

Chociaż bolidy spadające na Ziemię wybuchały w atmosferze, to i tak ich fragmenty były na tyle duże, że tworzyły gigantyczne kratery uderzeniowe. Największe upadki meteorytów odczuwalne były na całej kuli ziemskiej. Ilość energii, jaka była uwalniana w trakcie takiego upadku, zapewne nie raz przewyższała siłę bomby atomowej!


Krater w Arizonie opisany jako pierwszy zidentifikowany krater impaktowy. Powstał po upadku meteorytu o średnicy nie większej niż 25 m, 20-50 tys. lat temu. Sam krater ma średnicę 1,2 km; źródło NASA


Dzisiaj na szczęście obserwujemy jedynie świadectwa takich uderzeń, w postaci kraterów uderzeniowych. Najlepiej zachowane kratery występują na pustyniach, gdzie nie porosła ich roślinność. Te największe widoczne są dopiero na zdjęciach satelitarnych.


Krater impaktowy Manicouagan, Quebec, Kanada; źródło NASA

Czy wiesz że…

Jedna z teorii dotyczących wyginięcia dinozaurów głosi, że wielkie gady wymarły, gdy na Ziemię spadł ogromny meteoryt. Upadek ten uruchomił następnie wzmożony wulkanizm, a emisja pyłów w wyniku upadku meteorytu i wulkanizmu przysłoniła całe niebo i nie pozwoliła docierać promieniom słonecznym na powierzchnię.

METEORYTY W POLSCE
Również na teren Polski spada corocznie mnóstwo meteorytów. Kłopot polega jednak na tym, że terytorium naszego kraju jest pokryte bujną roślinnością i nie sprzyja poszukiwaniom pozaziemskich skał. Źle zachowują się kratery i trudno odnaleźć odłamki skalne. Jednakże są znane historyczne upadki i znaleziska meteorytów w Polsce:

  • meteoryt Morasko - znaleziony został pod Poznaniem. Pierwszy kawałek odkryto w 1914 r., w trakcie budowy umocnień wojskowych. Ważył on prawie 80 kg. Później znaleziono kolejne fragmenty, łącznie z największym dotychczas znalezionym na terenie Polski, ważącym 164 kg. Dotychczas zebrano w tym rejonie ponad 600 kg materii kosmicznej. Upadek meteorytu nastąpił zapewne około 5000 lat temu. Jest to meteoryt żelazny.









Zdjęcie lotnicze kraterów w rezerwacie Morasko; autor M. Ostrowski
Zdjęcie przeciętego fragmentu meteorytu Morasko

  • meteoryt Pułtusk – jego upadek nastąpił 30 stycznia 1868 r. i widoczny był w prawie całej Polsce - od Wrocławia przez Kraków aż po Lwów. Mieszkańcy okolic Pułtuska widzieli ognistą kulę, która spadała w ich kierunku. Przed upadkiem nastąpiła potężna eksplozja, w wyniku której meteoryt ten rozpadł się na wiele części. Następnego dnia mieszkańcy okolicznych wsi zebrali czarne kamienie leżące na śniegu. Z okolic Pułtuska zebrano kilka tysięcy meteorytów, lecz szacuje się, że mogło ich spaść nawet do 70 tys.


Fragment meteorytu Pułtusk.

  • meteoryt Baszkówka - to przykład meteorytu, który spadł współcześnie, 25 sierpnia 1994 r. W odległości 23 kilometrów od Warszawy, we wsi Baszkówka koło Głoskowa. Jest to chondryt. Meteoryt ten jest eksponowany w Muzeum Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie!
  
Mapa spadków materii kosmicznej opracowana dla Polskiego Towarzystwa Meteorytowego przez Wiesława Czajkę. Wydanie z roku 2011 uwzględnia ostatni spadek meteorytu we wsi Sołtmany; źródło www.astroblemy.pl


Joanna Roszkowska-Remin

 
 
Reklama