GEOLOGIA ŚRODOWISKOWA

Rozpoznajemy zagrożenia dla środowiska powodowane procesem poszukiwania i rozpoznawania złóż węglowodorów, monitoringu środowiska, gospodarki odpadami, składowaniem odpadów promieniotwórczych i rekultywacją.

srodowisko

Zadania państwowej służby geologicznej dotyczą aktualnych problemów środowiskowych, które są wynikiem presji człowieka na środowisko glebowe, gruntowe, wodne oraz powietrze.

Państwowa służba geologiczna prowadzi prace dotyczące:

  • zagrożeń dla środowiska powodowanych procesem poszukiwania, rozpoznawania i wydobycia niekonwencjonalnych złóż węglowodorów,
  • państwowego monitoringu środowiska,
  • gospodarki odpadami, w tym składowaniem odpadów promieniotwórczych i rekultywacją,
  • programów ochrony środowiska i raportów początkowych związanych z oceną stanu środowiska.

Państwowa służba geologiczna prowadzi monitoring wybranych elementów środowiska na terenie i wokół Krajowego Składowiska Odpadów Promieniotwórczych (KSOP) w Różanie oraz na zlecenie GIOŚ monitoring jakości wód powierzchniowych w zakresie badań i oceny osadów rzek i jezior w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska, którego wyniki są podstawą raportowania do UE i wynikają z zobowiązań międzynarodowych.

Ważnym rozwojowym kierunkiem działań państwowej służby geologicznej jest również koordynowanie działań związanych z tworzeniem geoparków krajowych, wspomaganiem wiedzą dotyczącą wymaganych procedur w tym zakresie oraz propagowaniem tej tematyki.Geoparki są uznawane za najefektywniejsze narzędzie ochrony georóżnorodności, a zarazem narządziem edukacji ekologicznej społeczeństwa.

Według wskazań UNESCO, zarówno na etapie powstawania oraz funkcjonowania geoparków, zasadniczą rolę przypisuje się Państwowej Służbie Geologicznej. Powinna ona dostarczać podstawowej informacji na temat wartości obiektów dziedzictwa geologicznego oraz możliwości ich udostępnienia.

Służba geologiczna pełni również funkcję merytorycznego wsparcia dla wszelkich krajowych inicjatyw geoturystycznych i geoparkowych. Obecnie w Polsce funkcjonuje tylko jeden geopark światowy UNESCO, jakim jest transgraniczny polsko-niemiecki Geopark Łuk Mużakowa. Pozostałe obszary np. Karkonoski Park Narodowy, Geopark Góra św. Anny, Geopark Kielce, Geopark Małopolski Przełom Wisły, Geopark Wzgórz Niemczańskich czy Geopark Skamieniały Las znajdują się w zróżnicowanej fazie rozwoju i tylko wybrane z nich planują przystąpić do sieci geoparków UNESCO.

Kierunki działań

Geoparki

Zadane ma charakter inicjujący, ustawowo zapisane działania koordynacyjne państwowej służby geologicznej w zakresie ochrony georóżnorodności oraz geologii środowiskowej, w części dotyczącej promocji i wspierania rozwoju geoparków w Polsce.

W szczególności dotyczy to słabo uprzemysłowionych i poprzemysłowych obszarów Polski posiadających bogaty zasób przyrody nieożywionej. Wsparcie tych inicjatyw ma również na celu podniesienie rangi istniejących i projektowanych geoparków do poziomu europejskiego i światowego, w szczególności w związku z utworzeniem przez UNESCO specjalnego statusu geoparków – „Geopark Światowy UNESCO” oraz powołaniem przez tą organizację Międzynarodowego Programu Nauk o Ziemi i Geoparków.

Celem zadania jest zainicjowanie działań państwowej służby geologicznej i centralnej administracji rządowej w kierunku stworzenia podstaw organizacyjnych dla wparcia geoparków narodowych oraz ich certyfikacji, wynikającej z konieczności utrzymywania wysokich międzynarodowych standardów ich funkcjonowania.

Z celem tym związane jest utworzenie Narodowego Komitetu ds. Geoparków oraz zainicjowanie działań państwowej służby geologicznej w zakresie promocji geoparków na forum krajowym i międzynarodowym. Równoległym celem podzadania jest opracowanie na bazie zasobów Centralnego Rejestru Geostanowisk Polski, informacji dotyczącej potencjału georóżnorodności Polski, w kierunku przystosowania gromadzonych informacji dla celów budowy geoparków oraz w kierunku określenia wieloletniego programu ochrony georóżnorodności Polski.

Podzadania:

  • Budowa i organizacja centrum ds. rozwoju i certyfikacji geoparków w Polsce

W ramach realizacji przedsięwzięcia przewidywane jest wykonanie dokumentacji przedstawiającej cele, zadania i sposób organizacji centrum. Dokumentacja wykonana zostanie w oparciu o wyniki konsultacji z wszystkimi podmiotami procesu budowy geoparków, jakimi są: organy administracji państwowej i terytorialnej, naukowe ośrodki geologiczne, organizacje społeczne oraz w odniesieniu do geoparków światowych Komitet Geoparków Europejskich oraz krajowe i zagraniczne agendy UNESCO. Na tym etapie proponuje się również określenie sposobu funkcjonowania i zorganizowanie Narodowego Komitetu ds. Geoparków, według struktury proponowanej przez Światowe Geoparki UNESCO. W założeniu geopark jest przede wszystkim obszarem promocji dziedzictwa geologicznego, ale również promocji innych wartości związanych z dziedzictwem kulturowym, historycznym oraz przyrodą ożywioną. W związku z tym Komitet najczęściej składa się z przedstawicieli ministerstw ds ochrony środowiska, turystyki, dziedzictwa narodowego, przedstawicieli służby geologicznej, przedstawicieli UNESCO oraz istniejących geoparków posiadających certyfikaty UNESCO. Utworzone wcześniej centrum będzie stanowiło zaplecze wykonawcze dla działalności Komitetu.

  • Opracowanie wieloletniego narodowego programu ochrony dziedzictwa geologicznego

Dla potrzeb działalności centrum przewidywane jest również opracowanie założeń wieloletniego narodowego programu ochrony dziedzictwa geologicznego, w oparciu o ocenę potencjału georóżnorodności Polski. Materiałem źródłowym do sporządzenia oceny w formie dokumentacji wraz z mapą potencjału georóżnorodności Polski, będą zasoby Centralnego Rejestru Geostanowisk Polski oraz inne dokumentacje, w tym wykonane przez wnioskodawcę, dokumentacje dotyczące oceny potencjału obszarów projektowanych geoparków. Przewiduje się, że wyniki prac pozwolą na wskazaniem obszarów, predysponowanych do budowy geoparków lub obiektów geoturystycznych o zróżnicowanej randze.

Prowadzenie rejestru zamkniętych podziemnych składowisk dwutlenku węgla - KAPSCO2: monitorowanie statusu projektów CCS

W ustawie z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Prawo geologiczne i górnicze oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2013 r., poz. 1238) od 1.01.2015 tworzy się Krajowego Administratora Podziemnych Składowisk Dwutlenku Węgla (KAPSCO2), a wykonywanie jego zadań powierza się Państwowemu Instytutowi Geologicznemu - Państwowemu Instytutowi Badawczemu.

Do zadań KAPSCO2 należy wykonywanie zadań związanych z przekazaniem mu i przejęciem odpowiedzialności za zamknięte podziemne składowisko dwutlenku węgla oraz innych prac, powierzonych przez ministra właściwego do spraw środowiska, dotyczących podziemnego składowania dwutlenku węgla, w tym w zakresie nadzoru i kontroli.

W Polsce nie funkcjonuje aktualnie żaden projekt demonstracyjny CCS, ani też związane z tym podziemne składowiska dwutlenku węgla.  Istnieje jednakże wymóg ustawy mówiący, że minister właściwy do spraw środowiska w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw gospodarki oraz ministrem właściwym do spraw zagranicznych opracuje sprawozdanie zawierające analizę z przeprowadzonych projektów demonstracyjnych wychwytu i składowania dwutlenku węgla.

Dlatego wnioskuje się o powierzenie państwowej służbie geologicznej zadania dotyczącego monitorowania statusu projektów demonstracyjnych i komercyjnych CCS w Europie i na świecie, w szczególności w zakresie sposobów nadzoru i kontroli bezpieczeństwa składowania CO2 oraz statusu i rezultatów projektów pilotażowych, celem gromadzenia doświadczeń na potrzeby realizacji ewentualnego krajowego projektu demonstracyjnego i ewentualnych przyszłych projektów komercyjnych.

Cel przedsięwzięcia obejmuje monitorowanie statusu projektów CCS, dotyczących podziemnego składowania dwutlenku węgla, w Europie i na świecie oraz sporządzanie raportu końcowego na ten temat, w szczególności w zakresie sposobów nadzoru i kontroli bezpieczeństwa składowania CO2.

Sporządzenie rekomendacji dla CCS w warunkach polskich obejmie:

  • inwentaryzację,
  • monitoring,
  • analizę wydanych decyzji środowiskowych oraz przeglądów ekologicznych dla obiektów energetycznego spalania powyżej 300 MW – dotyczy obowiązku „capture ready” (gdzie wymogiem jest wykonanie analiz dostępności podziemnych składowisk dwutlenku węgla),
  • propozycje wytycznych związanych z dostosowaniem instalacji energetycznego spalania do wychwytu CO2, o którym mowa w art. 33 dyrektywy CCS, w części odnoszącej się do zagadnienia analizy dostępności podziemnych składowisk dwutlenku węgla.

Składowiska odpadów promieniotwórczych – lokalizacja, monitoring

PIG-PIB od 1989 r. prowadzi prace monitoringowe w Różanie w celu oceny stanu środowiska gruntowo - wodnego na terenach przylegających do składowiska oraz na terenie składowiska. Ze względu na wyczerpywanie się pojemności składowiska planowane jest jego zamknięcie w ciągu najbliższych 5 lat.

Obowiązujące przepisy nakładają na Rząd obowiązek prowadzenia monitoringu po zamknięciu składowiska przez 300 lat. Państwowa służba geologiczna posiada doświadczenie w takich pracach i planuje dalsze prace monitoringowe na terenie obiektu KSOP. Ze względu na fakt ciągłego powstawania odpadów promieniotwórczych i plany budowy elektrowni jądrowej, konieczne jest poszukiwanie nowej lokalizacji składowiska odpadów promieniotwórczych nisko i średnioaktywnych.

Instytut prowadził takie prace na zlecenie Państwowej Agencji Atomistyki w latach 1997-1999 , a także dla Ministerstwa Gospodarki w latach 2013-2017. Ze względu na opór lokalnych społeczności kwestia lokalizacji i budowy składowiska jest ciągle otwartym zagadnieniem. Doświadczenia zebrane w trakcie tych badań pozwolą na opracowanie "Krajowego programu budowy i eksploatacji nowego Składowiska Oodpadów Promieniotwórczych".

Monitoring osadów rzek i jezior na potrzeby Państwowego Monitoringu Środowiska

Monitoring osadów rzek i jezior jest prowadzony przez PIG-PIB od 1990 roku w ramach podsystemu Państwowego Monitoringu Środowiska (PMŚ) - Monitoring jakości śródlądowych wód powierzchniowych.

Celem przedsięwzięcia jest aktualizowanie wiedzy o stanie chemicznym osadów rzeki i jezior, niezbędnej do gospodarowania wodami w dorzeczach, w tym do ich ochrony przed zanieczyszczeniami powstałymi w wyniku działalności człowieka.

Przedsięwzięcie nastawione jest na kontrolę głównie stężeń metali ciężkich i szkodliwych substancji organicznych, ulegających akumulacji w osadach. Ponadto, ma na celu zachowanie ciągłości badań monitoringu jakości osadów dennych w rzekach i jeziorach.

Dane uzyskane w trakcie prac są zamieszczane i prezentowane w Serwisie internetowym OSADY, administrowanym przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska.

Wsparcie działań Krajowego Operatora Terenów zdegradowanych i poprzemysłowych

Wraz z wejściem w życie z dniem 5 września 2014 roku Ustawy z dnia 11 lipca 2014 roku o zmianie ustawy - Prawo ochrony środowiska oraz niektórych innych ustaw implementującej postanowienia Dyrektywy 2010/75/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 listopada 2010 r. w sprawie emisji przemysłowych  wprowadzającej do polskiego sytemu prawnego pojęcia remediacji i historycznych zanieczyszczeń powierzchni ziemi pojawia się konieczność realizacji prac dotyczących ustalania lokalizacji miejsc występowania potencjalnych historycznych zanieczyszczeń powierzchni ziemi, ich klasyfikacji pod względem uciążliwości dla środowiska i zakresu spodziewanych zanieczyszczeń, wykonywania badań i ocen zanieczyszczeń środowiska wodno-gruntowego ze wskazaniem optymalnych sposobów remediacji.

Proponowane obszary działań dla państwowej służby geologicznej to:

  • opracowanie metodyki identyfikacji historycznych zanieczyszczeń powierzchni ziemi,
  • identyfikacja i weryfikacja w terenie miejsc potencjalnych historycznych zanieczyszczeń powierzchni ziemi i/lub historycznych zanieczyszczeń powierzchni ziemi we współpracy ze Starostwami, w tym opracowanie wykazu potencjalnych historycznych zanieczyszczeń powierzchni ziemi, a także wykonywanie wstępnych badań w celu potwierdzenia występowania zanieczyszczenia,
  • wykonywanie ocen zanieczyszczenia powierzchni ziemi ze wskazaniem optymalnych sposobów remediacji,
  • opracowanie wykazu i rejestru historycznych zanieczyszczeń powierzchni ziemi, ich prowadzenie oraz aktualizacja i weryfikacja we współpracy z GDOŚ i RDOŚ.

Realizacja tych zadań przez jeden podmiot wpłynie na ujednolicenie gromadzonych w skali kraju informacji oraz pozwoli na zachowanie porównywalności uzyskiwanych wyników badań i efektów prac przywracających właściwy stan środowiska.

Prowadzenie bazy danych Antropopresja – na potrzeby oceny presji na środowisko

Baza danych „Antropopresja – obiekty uciążliwe dla środowiska” została opracowana w ramach realizacji Mapy Geośrodowiskowej Polski. Obecnie obejmuje głównie obiekty wymieniane w rozporządzeniu w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko. 

Jest to jedyna, spójna i kompletna w skali kraju baza danych o obiektach uciążliwych lub potencjalnie uciążliwych dla środowiska gruntowo-wodnego, wywołujących zmiany stanu chemicznego tego środowiska gruntowo-wodnego. 

Baza zawiera podstawową charakterystykę zinwentaryzowanych obiektów, pozwalającą na określenie rodzaju zanieczyszczeń lub potencjalnych zanieczyszczeń powstających w wyniku ich eksploatacji.

W najbliższych latach konieczne  jest prowadzenie aktualizacji danych oraz dostosowanie prezentowanych informacji do wymogów wynikających z realizacji przedsięwzięcia polegającego na analizach presji i wpływów antropogenicznych na wody powierzchniowe i podziemne dla potrzeb aktualizacji programu wodno - środowiskowego kraju i planów gospodarowania wodami.

System monitoringu i stałej kontroli niekoncesjonowanej eksploatacji kopalin jako wsparcie PSG dla administracji państwowej

Niekoncesjonowana eksploatacja została dotąd zinwentaryzowana w ramach prac prowadzonych przy realizacji Mapy Geośrodowiskowej Polski. W efekcie tych prac zinwentaryzowano około 4000 miejsc nielegalnego pozyskiwania kopalin.

Zjawisko to ma tendencję silnie wzrostową, a obecna struktura administracji górniczej, odpowiedzialnej za ewidencjonowanie takiej działalności, utrudnia wykrywanie i kontrolowanie takich zdarzeń.

Państwowa słuzba geologiczna dysponuje odpowiednim potencjałem do aktualizacji prowadzonych dotąd baz danych odnośnie eksploatacji kopalin, w tym działań niekoncesjonowanych. Prace będą polegały na okresowym monitoringu i kontroli terenowej, poprzedzonym analizą aktualnych zdjęć satelitarnych oraz na podstawie zgłoszeń do lokalnej administracji geologicznej.

Ewidencjonowana będzie jedynie świeża eksploatacja (nie starsza niż 5 lat), oraz wyrobiska o powierzchni większej od 1 ara. Kryterium limitu powierzchni jest przyjęte ze względu na unikanie rejestrowania dozwolonego zapisem ustawy Prawo geologiczne i górnicze,  wydobycia, na własne potrzeby.