W grudniu 2016 r. w Muzeum Geologicznym PIG-PIB w Warszawie otwarto okre sowa wystawę „Tropami polskich dinozaurów”, którą można zwiedzać d o czerwca 2017 r. Na wystawie zaprezentowano i opisano wybrane tropy dinoza urów znalezionych na terenie Gór Świętokrzyskich, Wyżyny Krakowsko -Wieluńs kiej, Mazowsza i Roztocza). Okazy pochodzą głównie ze zbiorów Muzeum Geolog icznego PIG-PIB, a w niewielkiej części ze zbiorów osób prywatnych.
W ystawa „Tropami polskich dinozaurów” jest opowieścią o dinozaurach i ich świecie zapisaną skamieniałymi śladami stóp tych niezwykłych kręgowc ów, żyjących na Ziemi między 210 a 70 mln lat temu. Zostały one znalezione po raz pierwszy w skałach dolnojurajskich w 1959 roku przez pracownika Inst ytutu Władysława Karaszewskiego, który prowadził badania geologiczne w półn ocnej części regionu świętokrzyskiego.
Tr op Pseudotetrasauropus w osadach późnotriasowych, Skarszyny (fot. G. Gierliński)
Polska jest krajem ubogim w szczątki k ostne, ale bogatym w tropy pozostawione przez te zwierzęta. Ślady najstarsz ych świętokrzyskich dinozaurów utrwalone są w skałach powstałych około 210 mln lat temu (trias) w wąwozie w Skarszynach, koło Ostrowca Świętokrzyskieg o. Zwierzętami, które pozostawiły tam swoje ślady były olbrzymie roślinożer ne prozauropody. Ich trop nosi nazwę Pseudotetrasauropus, a jego s prawcą był zapewne plateozaur. Później okazało się, że znalezisk tropów jes t na obszarze świętokrzyskim znacznie więcej. Do dzisiaj poznano tam ponad dziesięć obszarów ze stanowiskami z dobrze zachowanymi tropami dinozaurów. Zostały one znalezione w osadach rzecznych, jeziornych i plażowych powstały ch w różnych epokach okresu jurajskiego. Najstarsze odkrycia liczą około 20 5 milionów lat, a najmłodsze 150 milionów lat. Ślady najmłodszych okazów pr ezentowanych na wystawie pochodzą natomiast z obszaru Roztocza i są wieku p óźnokredowego. Wystawa przenosi nas w świat dinozaurów nie tylko prezentują c ich tropy, ale przedstawiając również warunki życia tych kręgowców, odtwo rzone w oparciu o rodzaj skał, w których występują i inne skamieniałości.
Pod Sołtykowem koło Odrowąża około 200 mln lat temu rozciągała się równina, na której żyły różnorodne dinozau ry. Pokazane na wystawie koliste, duże ślady stóp i mniejsze ślady kończyn przednich, noszące nazwę Parabrontopodus, należą do dużych zauropo dów. W cieniu olbrzymów żyły też małe, roślinożerne dinozaury ptasiomiednic zne - lesotozaury, twórcy śladów Anomoepus. Na roślinożerne zaurop ody polowały duże, drapieżne teropody. Wśród nich najliczniejsze były dilof ozaury, których tropy noszą nazwę Kayentapus. Doskonale zachowane tropy rodzaju Moyenisauropus występują natomiast w dolnojurajskich skałach z Gromadzic koło Ostrowca Świętokrzyskiego.
Pozostawiły je scelidozaury - przodkowie kolczastych st egozaurów i dinozaurów pancernych. W osadach lagunowych dolnej jury w Glini anym Lesie koło Mniowa w Górach Świętokrzyskich znaleziono też ślad małego roślinożernego dinozaura, wczesnego ornitopoda. Trop ten zwany Delatorr ichnus pasuje do szkieletu kończyn heterodontozaura. Ze środkowojurajs kich piaskowców Cybatej Góry na Wyżynie Krakowsko - Wieluńskiej znane są śl ady Carmelopodus. Pod koniec okresu jurajskiego, około 160 mln lat temu na obszarze północno - wschodniego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich np. w rejonie Bałtowa, Błazin i Wierzbicy istniał obszar wyspowy, po którym sp acerowały dinozaury. Wśród tropów dinozaurów z Błazin rozpoznane zostały śl ady Brontopodus pozostawione przez karłowatego zauropoda. Liczne w tych utworach ślady rodzaju Dinehichnus wiązane są z roślinożerny mi ornitopodami. Kolejnym roślinożercą tego obszaru był stegozaur z Bałtowa . Na tych spokojnych jaroszy polowały z kolei mięsożerne teropody. Tropy du żych teropodów reprezentuje okaz z Błazin. Jest to ślad noszący nazwę M egalosauripus; pozostawił go przedstawiciel allozauroidów. Mniejszym d inozaurem drapieżnym był celulozaur. Jego trop znaleziono pod Czarcią Stopk ą w Bałtowie. Jest to maleńki ślad rodzaju Wildeichnus odpowiadają cy stopie znanego z Bawarii okazu kompsognata.
Pod koniec okresu kredowego, około 70 mln. lat temu, morze za częło ustępować z obszaru Polski. Roztocze było wówczas światem rozległych równi węglanowych. Na tym pograniczu morza i lądu żyły dinozaury. Najdziwni ejszymi z nich były terizinozaury (roślinożerne teropody!), których osobliw e tropy zaliczane są do rodzaju Macropodosaurus. Ślad stopy dinoza ura noszący nazwę Velociraptorichnus do niedawna znajdował się na Górze Młynarce. Pozostawił go przedstawiciel eumaniraptorów.Tropem najwięks zego drapieżnika z Roztocza jest ślad Irenesauripus ze stanowiska koło wsi Potok. Prawdopodobnym sprawcą tego śladu jest tyranozauroid. Przed stawione na wystawie oryginalne tropy dinozaurów oraz towarzyszące im objaś nienia dotyczące środowiska życia zwierząt, które te różnorodne ślady pozos tawiły są efektem ponad pięćdziesięcioletnich badań prowadzonych przez inst ytut. Badania te pozwoliły nie tylko na stwierdzenie, że na obszarze Polski w erze mezozoicznej panowały sprzyjające warunki do życia różnorodnych din ozaurów, ale i na wyciągnięcie wielu wniosków paleośrodowiskowych, które po zwalają na porównania środowisk życia dinozaurów na obszarze Polski ze środ owiskami na pozostałym obszarze Pangei, a później, po jej rozpadzie – Laura zji. Na wystawie zobaczyć można tropy dinozaurów. Ich sprawców można ogląda ć w licznych w Polsce parkach jurajskich. Jednak najbardziej zachęcić można zwiedzających do wizyty w Ekomuzeum im. Stanisława Pazdura w Starachowicac h, gdzie na wystawie paleontologicznej obejrzeć można zarówno tropy, jak i ich sprawców.
Wystawę w Muzeum Ge ologicznym PIG-PIB można zwiedzać od poniedziałku do piątku w godzinach 9:0 0 – 15:00 i w niedzielę od 10:00 do 15:00. Zapraszamy.
tekst: Włodzim ierz Mizerski
zdjęcia z otwarcia wystawy: Marlena Świło
DTSTAMP:20260504T223654Z DTSTART;TZID=Europe/Warsaw:20161205T080000 SEQUENCE:0 TRANSP:OPAQUE END:VEVENT END:VCALENDAR