Geneza, występowanie, zasoby i złoża węgla kamiennego w Polsce oraz na świecie

Większość złóż węgla kamiennego w Polsce formowała się od 360 do 300 mln lat temu.

W Polsce tworzenie złóż węgla kamiennego przypada na okres ery paleozoicznej - wczesny i późny karbon.

Węgiel kamienny powstawał w klimacie ciepłym i wilgotnym, w podmokłych obniżeniach terenu, gdzie były sprzyjające warunki do rozwoju roślinności, a następnie do gromadzenia jej obumarłych szczątków. Podobne procesy zachodzą także dzisiaj na rozległych torfowiskach. Pod wpływem procesów biochemicznych materia organiczna ulegała przeobrażeniu, a następnie pod wpływem procesów geochemicznych, pogrążeniu, temperatury i ciśnienia, przekształciła się w węgiel kamienny.

Węgiel mógł tworzyć się:

  • w miejscu występowania materii organicznej – wtedy nazywa się go autochtonicznym,
  • w miejscu, gdzie materia organiczna została przyniesiona i nagromadzona za pomocą prądu wody – wtedy nazywa się go allochtonicznym.

 Węgiel kamienny występuje w Polsce w trzech rejonach.

  1. Na południu, na obszarze województw: śląskiego i małopolskiego położone jest Górnośląskie Zagłębie Węglowe (GZW). Znajduje się tutaj około 80% zasobów w kraju i 140 złóż, z czego 45 było eksploatowanych w 2016 roku.
  2. Na wschodzie, w obrębie województwa lubelskiego położone jest Lubelskie Zagłębie Węglowe (LZW). Znajduje się tutaj około 19% zasobów w kraju i 10 złóż, z czego jedno było eksploatowane w 2016 roku.
  3. Na południowym zachodzie, w województwie dolnośląskim położone jest Dolnośląskie Zagłębie Węglowe (DZW). Znajduje się tu około 1% zasobów w kraju i 7 złóż, z których żadne nie jest eksploatowane od 2000 roku.

wk4

Obszary występowania węgla kamiennego w Polsce. Źródło: PIG-PIB

Powierzchnia Górnośląskiego Zagłębia Węglowego w granicach Polski szacowana jest na około 5600 km2. Złożem o największych zasobach bilansowych jest Kobiór – Pszczyna (3 063,506 mln ton), jednak zasoby tego złoża są dopiero wstępnie rozpoznane i nie jest prowadzona jego eksploatacja.

Powierzchnia Lubelskiego Zagłębia Węglowego szacowana jest na 9100 km2. Jest to obszar o zdefiniowanych perspektywach złożowych, natomiast obszar około 1200 km2 zajmują udokumentowane złoża. Złoża o największych zasobach bilansowych to: złoże Kolechowice Nowe (2257,374 mln ton – złoże rozpoznane wstępnie) i złoże Lublin (2 277,850 mln ton – rozpoznane szczegółowo). Obecnie nie prowadzi się jeszcze wydobycia z tych złóż. Eksploatacja jest prowadzona tylko ze złoża Bogdanka.

Dolnośląskie Zagłębie Węglowe zajmuje obszar o powierzchni ok. 120 km2 . Są to złoża wyłącznie zaniechane w rejonie Wałbrzycha i Nowej Rudy, gdzie aktualnie prowadzi się również rozpoznanie geologiczne na złożu Wacław z myślą o ponownym rozpoczęciu eksploatacji węgla koksowego. World Energy Council szacuje udział polskich zasobów węgla kamiennego na 8,3% spośród 676 mld ton wszystkich zasobów tego surowca na świecie.

Udokumentowane zasoby bilansowe węgla kamiennego wynosiły w Polsce w 2016 r. 58 578 mln ton, a zasoby przemysłowe – 2 982,72 mln ton. Zasoby złóż zagospodarowanych stanowiły blisko 38% zasobów bilansowych i wynosiły 22 222 mln ton. Blisko 80% udokumentowanych zasobów bilansowych znajdowało się w obrębie GZW.

Pod koniec lat 80. XX w. polskie zasoby węgla kamiennego były jeszcze większe – w 1989 r. wynosiły 65 800 mln ton, lecz uległy zmniejszeniu głównie na skutek restrukturyzacji górnictwa (w tym likwidacji kopalń) i zmiany kryteriów bilansowości.

Na dzień 31.12.2016 r. w Polsce udokumentowanych było 157 złóż węgla kamiennego. Eksploatację prowadzono w 46 złożach.

Złoża i zasoby węgla kamiennego w Polsce

Region                 Zasoby geologiczne w mln ton Liczba udokumentowanych złóż
bilansowe pozabilansowe przemysłowe ogółem eksploatowanych
Górnośląskie Zagłębie Węglowe 46869,647 9963,634 2682,586 140 45
Lubelskie Zagłębie Węglowe 11284,814 5481,038 300,131 10 1
Dolnośląskie Zagłębie Węglowe 423,980 - - 7 -
Polska 58578,441 15481,510 2982,717   46

Źródło: PIG-PIB, Bilans zasobów złóż kopalin w Polsce według stanu na dzień 31.12.2016 r.

Polskie formacje węglonośne zostały bardzo dobrze rozpoznane, w związku z czym prawdopodobieństwo odkrycia nowych dużych złóż jest niewielkie. Prace koncentrują się na lepszym rozpoznaniu złóż niezagospodarowanych i przygotowaniu ich do przyszłej eksploatacji.

Według World Energy Council zasoby bilansowe węgla na świecie są szacowane na 665 mld ton. Oprócz Polski, węgiel kamienny występuje w ponad 60 krajach na świecie. Największe złoża węgla kamiennego występują:

  • w Rosji (Zagłębia: Peczorskie, Kuźnieckie, Tunguskie, Leńskie). Zasoby wynoszą około 157 mld ton.
  • w USA (Apallaski i Przyjeziorny Okręg Przemysłowy). Zasoby wynoszą około 246,5 mld ton.
  • w Chinach (głównie Datong, Fushun i Shanxi). Zasoby wynoszą około 114,5 mld ton, a roczne zużycie około 3,7 mld ton.
  • w Australii (Nowa Pd. Walia, Queensland, Newcastle). Zasoby wynoszą około 78,5 mld ton.
  • w Indiach (głównie dorzecze rzeki Damodar). Zasoby wynoszą około 92,5 mld ton.
  • w RPA (Witwatersrand, Transwal). Zasoby wynoszą około 48,7 mld ton.
  • na Ukrainie (Zagłębie Donieckie). Zasoby wynoszą około 34,1 mld ton.

Całkowite roczne zapotrzebowanie na węgiel kamienny na świecie szacowane jest na 7,5 mld ton.