Podstawowe informacje
Geopark Przedgórze Sudeckie to inicjatywa oddolna, za której działalność odpowiada stowarzyszenie o tej samej nazwie, będące lokalną organizacją turystyczną. Pomysł utworzenia Geoparku na tym obszarze zrodził się w 2012 roku, a już rok później zostało zawiązane Stowarzyszenie Geopark Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie, odpowiedzialne za jego funkcjonowanie. W 2016 roku obszar Geoparku powiększono do obecnych rozmiarów, a nazwa uległa zmianie na Geopark Przedgórze Sudeckie.
Jest to obszar o niezwykle interesującej i złożonej budowie geologicznej. W skałach Geoparku zapisane zostało 600 milionów lat historii: od magmatyzmu na aktywnej krawędzi Gondwany, poprzez waryscyjską kolizję kontynentów, aż po plejstoceńskie zlodowacenie i holoceńskie procesy geomorfologiczne. Publikacje naukowe dokumentujące 200 lat badań prowadzonych na tym obszarze obejmują opisy pionierskich i przełomowych odkryć geologicznych, np. dotyczących tektoniki granitu (Cloos, 1922) czy występowanie kwarcytów daktylowych (Goethe, 1823).
Unikatowa budowa geologiczna oraz historia jej badań na obszarze Geoparku wiążą się także z wysoką różnorodnością geomorfologiczną. Jednocześnie na terenie Geoparku występują elementy dziedzictwa górniczego, nierozerwalnie związane z historią regionu, oraz bogactwo mineralogiczne, objawiające się zarówno występowaniem kamieni szlachetnych i ozdobnych, znanych i wykorzystywanych od stuleci, a nawet od mezolitu (chryzopraz, kryształ górski), jak i nowych odkryć mineralogicznych, takich jak piławit-(Y).
Park skalny w Strzelinie. Fot. Paweł Derkowski
Lokalizacja
Geopark Przedgórze Sudeckie położony jest w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim, na południe od Wrocławia. Obejmuje część Przedgórza Sudeckiego wraz z fragmentem Niziny Śląskiej oraz skrawkiem Sudetów. Pod względem administracyjnym w zasięgu Geoparku leży aż 19 gmin: od gminy Mietków na północy po gminę Złoty Stok na południu i od gminy Dzierżoniów na zachodzie po gminę Przeworno na wschodzie. Siedziba Geoparku znajduje się Piławie Górnej – miejscowości słynącej z licznych zakładów kamieniarskich i kamieniołomu, w którym odkryte zostały nowe minerały.
Dziedzictwo geologiczne
Przedgórze Sudeckie to obszar wyjątkowo ciekawy pod względem budowy geologicznej. Różne jego fragmenty zbudowane są ze skał o odmiennym pochodzeniu, wieku i historii, dlatego przez geologów są one traktowane jako osobne jednostki. Zaczynając od północnego zachodu są to: masyw Strzegom-Sobótka, masyw Ślęży, masyw sowiogórski, strefa Niemczy (z masywem Szklar i Braszowic-Brzeźnicy), pasmo kamienieckie (pasmo łupkowe Kamieńca Ząbkowickiego), masyw strzeliński, a w części sudeckiej także struktura bardzka, masyw kłodzko-złotostocki oraz strefa Skrzynki.
Obszar Geoparku Przedgórze Sudeckie położony jest w obrębie dwóch głównych jednostek strukturalnych: bloku sudeckiego i bloku przedsudeckiego, rozdzielonych uskokiem sudeckim brzeżnym o przebiegu NW-SE. Mimo, że jednostki te różnią się morfologią, ich budowa geologiczna i historia rozwoju są podobne.
Skały Geoparku opowiadają historię geologiczną kolizji dawnych kontynentów (tzw. terranów) Armoryki i Avalonii. Główne jednostki tektoniczne regionu zbudowane są ze skał metamorficznych, z których najstarsze mają około 600 milionów lat. W zachodniej części Geoparku, w masywie Gór Sowich, występują gnejsy i migmatyty, a także amfibolity, granulity, i wapienie krystaliczne. Są wśród nich najsilniej zmetamorfizowane skały na obszarze Przedórza Sudeckiego. Wzdłuż wschodniej krawędzi masywu sowiogórskiego rozciąga się strefa ścinania Niemczy, w której obserwować można mylonity, będące silnie zdeformowanymi gnejsami sowiogórskimi.
Na wschód od strefy Niemczy, w centralnej części Geoparku, zlokalizowane jest pasmo łupkowe Kamieńca Zabkowickiego, zbudowany głównie z łupków łyszczykowych i towarzyszących im między skał kwarcowo-skaleniowych. We wschodnim fragmencie Geoparku wyróżnia się masyw strzeliński, obejmujący dwa kompleksy metamorficzne oddzielone nasunięciem Strzelina. Występują tu najstarsze na obszarze całego Przedgórza gnejsy, różne odmiany łupków, słynne kwarcyty z Jegłowej, znane z występowania kryształów górskich, a także marmury z Przeworna. Wyróżnikiem tego obszaru jest obecność – naokoło masywu sowiogórskiego – fragmentów ofiolitu śródsudeckiego: masywu Braszowic-Brzeźnicy, masywu Szklar i ofiolitu Ślęży. Ofiolit uznawany jest za pozostałość skorupy oceanicznej wmontowaną w skorupę kontynentalną. Największym z tych fragmentów jest masyw Ślęży, zawierający pełną sekwencję ofiolitową: od skał ziemskiego płaszcza podścielającego skorupę oceaniczną, aż po powstające na dnie oceanu skały wulkaniczne.
Na obszarze Geoparku występują także waryscyjskie intruzje granitoidowe. Największym z nich jest masyw Strzegom-Sobótka, a mniejsze intruzje występują m.in. w masywie strzelińskim i strefie Niemczy. Skały te są jednymi z najbardziej znanych i cenionych kamieni budowlanych w Polsce.
Uzupełnieniem obrazu geologicznego są młode skały wulkaniczne sprzed około 20-30 milionów lat oraz kenozoiczna pokrywa osadowa, obejmująca utwory polodowcowe i grube pokrywy lessowe, stanowiące jeden z najlepiej udokumentowanych zapisów plejstoceńskich zmian klimatycznych w Europie.
Kamieniołom migmatytu w Włókach. Fot. Paweł Derkowski
Dziedzictwo przyrodnicze
Około 25% obszaru Geoparku obejmują tereny objęte prawnymi formami ochrony przyrody. Na terenie Geoparku znajdują się między innymi cztery parki krajobrazowe (Dolina Bystrzycy, Śnieżnik, Góry Sowie, Ślęża), siedem rezerwatów przyrody (Góra Cisowa, Góra Ślęża, Cisy, Łąka Sulistrowicka, Góra Radunia, Skałki Stoleckie, Muszkowicki Las Bukowy), trzy zespoły przyrodniczo-krajobrazowe (Skalna, Wzgórza Strzelińskie, Obryw Skalny) oraz dwa obszary chronionego krajobrazu (Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie, Góry Bardzkie i Sowie), a także 17 obszarów Natura 2000. W ich obrębie występuje wiele chronionych gatunków flory i fauny.
Ciekawostkę stanowi fakt, że w kilkunastu miejscach w serpentynitowej części Masywu Ślęży rosną cenne gatunki paproci z rodzaju Asplenium, czyli zanokcica. Szczególnie rzadkim i unikatowym gatunkiem jest zanokcica serpentynowa (Asplenium adulterinum), objęta ścisłą ochroną. Dziesięć stanowisk, w obrębie których rosną paprocie, podlega prawnej ochronie.
Rezerwat przyrody Skałki Stoleckie. Fot. Paweł Derkowski
Dziedzictwo kulturowe
Dziedzictwo kulturowe regionu silnie związane jest z historią eksploatacji kamieni naturalnych, która na tym obszarze sięga epoki brązu. Obszar góry Ślęży uważany jest za jedno z najstarszych miejsc wydobycia i obróbki surowców kamiennych, co potwierdzają odnajdywane przez archeologów elementy kamienne wykonane z granitu eksploatowanego w masywie Ślęży. W średniowieczu skały wydobywane na terenie dzisiejszego Geoparku były już szeroko wykorzystywane w regionie jako materiał budowlany. Do dziś zachowały się liczne średniowieczne zabytki wykonane z granitu strzelińskiego, m.in. rotunda św. Gotarda w Strzelinie z XII/XIII wieku oraz romańskie partie kościoła w Górce Sobockiej z XII wieku. Marmury z Przeworna, eksploatowane co najmniej od XV wieku, zostały wykorzystane w elementach ołtarzy w katedrze św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu.
Do innych ciekawych zabytków Geoparku należą krzyże pokutne z XIV–XV wieku, średniowieczne mury miejskie w Niemczy oraz pozostałości murów obronnych w Ziębicach wraz z Bramą Paczkowską. Prawdziwą perłą wśród obiektów zabytkowych jest pałac Marianny Orańskiej w Kamieńcu Ząbkowickim.
Rotunda św. Gotarda w Strzelinie. Fot. Paweł Derkowski
Tekst: Katarzyna Szadkowska, Mateusz Szadkowski
Mapa: Magdalena Furca