Podstawowe informacje
Północna część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej obfituje w atrakcyjne pod względem naukowym, dydaktycznym i turystycznym wystąpienia skał jurajskich. Ukazują one budowę podłoża i pozwalają udokumentować jego historię geologiczną. Zróżnicowanie morfologiczne terenu wpływa na piękno otaczającego krajobrazu, w którym dominujący widok stanowią wapienne skałki. Wśród nich i na ich powierzchni rozwinęły się interesujące zbiorowiska roślinne.
Region ten ma również bogatą historię osadnictwa i górnictwa. Mając na uwadze walory przyrodnicze tego obszaru, w 2022 roku Państwowy Instytut Geologiczny – PIB opracował projekt Geoparku Północnej Jury. Projekt poprzedzony został konsultacjami z włodarzami gmin, które zaowocowały podpisaniem porozumień o współpracy z wszystkimi gminami wchodzącymi w skład Geoparku.
Dzięki wykonanej inwentaryzacji stanowisk geologicznych, przyrodniczych oraz historycznych, kulturowych i archeologicznych opracowano ścieżkę geoturystyczną „Na tropie jurajskich wapienników” oraz cykl tablic edukacyjnych „Kamieniołomy jurajskie”. W każdej gminie stanęły tablice informacyjne Geoparku. Powstały również wydawnictwa poświęcone temu obszarowi: Przewodnik geoturystyczny po Geoparku Północnej Jury oraz Mapa geoturystyczna Geoparku Północnej Jury.
Skałka wapienna. Fot. Monika Krzeczyńska
Lokalizacja
Geopark Północnej Jury znajduje się w centralnej części południowej Polski, na wschód od Częstochowy. Zlokalizowany jest w północnej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, nazywanej też Jurą Krakowsko-Częstochowską. Swoim zasięgiem Geopark obejmuje siedem gmin z województwa śląskiego: Janów, Mstów, Niegowa, Olsztyn, Poraj, Przyrów oraz Żarki.
Dziedzictwo geologiczne
Krajobraz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, nazywanej często Jurą Krakowsko-Częstochowską, w tym również obszaru Geoparku, jest wynikiem przede wszystkim budowy geologicznej skał powstałych w późnej jurze, około 160–155 mln lat temu. Wówczas znaczną część obszaru zajmowało rozległe morze, którego dno stopniowo wypełniały piaski i żwiry przyniesione z lądu, a następnie iły rudonośne z konkrecjami syderytowymi, później eksploatowanymi w rejonie Częstochowy. W wodach żyły amonity, belemnity i gady morskie, a na dnie rozwijały się liczne bezkręgowce. Największa transgresja morska nastąpiła pod koniec jury środkowej i w późnej jurze. W jej wyniku powstały potężne kompleksy wapieni: zarówno masywne wapienie skaliste, będące pozostałością bioherm tworzonych przez gąbki i bakterie, jak i zróżnicowane skały węglanowe wypełniające baseny międzybiohermalne. Te późnojurajskie wapienie są dziś najbardziej charakterystycznymi skałami Jury.
Pod koniec późnej jury morze zaczęło się cofać, odsłaniając skały, które następnie ulegały erozji i krasowieniu. Kolejna transgresja morska nastąpiła we wczesnej kredzie (około 100 mln lat temu). W tym czasie wcześniejsze nierówności terenu zostały wypełnione piaskami, często glaukonitowymi. W późnej kredzie osadziły się także margle, wapienie i krzemionkowe skały głębszego morza, choć na terenie Geoparku zostały one później niemal całkowicie zniszczone. Około 65 mln lat temu obszar ten został bowiem wydźwignięty jako część monokliny śląsko-krakowskiej i nachylony ku północnemu wschodowi. Rozpoczęły się intensywne procesy erozyjne. W rejonach zbudowanych z bardziej podatnych skał powstała wyraźna kuesta – próg morfologiczny.
Od paleogenu po czwartorzęd obszar podlegał długotrwałemu krasowieniu, czemu sprzyjały ruchy tektoniczne, prowadzące do powstawania spękań i uskoków. W efekcie wytworzyły się jaskinie oraz charakterystyczne ostańce skalne o fantazyjnych formach, które dziś stanowią symbole Jury. W plejstocenie teren ten kilkakrotnie osiągały lądolody skandynawskie. Zlodowacenia pozostawiły po sobie piaski i żwiry wodnolodowcowe, mułki oraz formy rzeźby związane z dawnym przebiegiem wód, m.in. przełom Warty w Mstowie. W holocenie procesy akumulacyjne i eoliczne doprowadziły do powstania tarasów rzecznych, wydm i niewielkich nagromadzeń lessów.
Kamieniołom na Złotej Górze. Fot. Tomasz Chmura
Dziedzictwo przyrodnicze
Geopark Północnej Jury to nie tylko ostańce wapienne o rozmaitych kształtach, jaskinie z bogatą szatą naciekową, leje krasowe i wywierzyska. Przyroda ożywiona nierozerwalnie związana z występującymi na obszarze Geoparki skałami także warta jest poznania. Wśród licznych zbiorowisk roślinnych warto zwrócić uwagę na roślinność naskalną rozwijającą się na przekształconych przez kras wapieniach.
Większość lasów na obszarze Geoparku to buczyny, w tym rzadkie buczyny storczykowe. A tam, gdzie nie dotarł las, nierzadko rozwinęły się ciepłolubne murawy.
Wszechobecne w Geoparku jaskinie krasowe stanowią schronienie dla nietoperzy, wśród których warto wymienić gatunki takie jak: mopek, nocek Bechsteina, nocek duży oraz podkowiec mały. Aby chronić unikatowe dziedzictwo przyrodnicze utworzono na tym terenie Park Krajobrazowy Orlich Gniazd.
W granicach Geoparku znajdują się również trzy obszary Natura 2000, 8 rezerwatów oraz pomniki przyrody.
Wapieniolubna roślinność naskalna. Fot. Monika Krzeczyńska
Dziedzictwo kulturowe
Obszar Geoparku Północnej Jury obfituje w zabytki architektury sakralnej i świeckiej. Są to m.in. kościoły, pałace, dwory i budowle przemysłowe. Szczególnie znaczące są ruiny średniowiecznych zamków posadowionych na wapiennych skałach, nazywane Orlimi Gniazdami. Wśród obiektów przemysłowych nie brakuje tych związanych z eksploatacją i przeróbką kopalin – rud żelaza, cynku i ołowiu, a także surowców skalnych).
Ścieżka geoturystyczna „Na tropie jurajskich wapienników” oraz cykl tablic edukacyjnych „Kamieniołomy jurajskie” pozwalają się zapoznać z fragmentem dziedzictwa górniczego regionu. Aktywność człowieka na obszarze Geoparku Północnej Jury sięga czasów prehistorycznych. W Jaskini Stajnia w gminie Niegowa odkryto szczątki neandertalczyka, co dowodzi, że ludzie na terenie Geoparku pojawili się wiele tysięcy lat temu. Bogactwo geo- i bioróżnorodności Geoparku stanowi źródło inspiracji dla artystów z tego terenu.
Lokalne tradycje i długa historia tego obszaru tworzy unikalne dziedzictwo kulturowe, które wyróżnia północną Jurę spośród innych regionów Polski.
Zamek w Bobolicach. Fot. Monika Krzeczyńska
Tekst: Agnieszka Ładocha, Małgorzata Garecka, Monika Krzeczyńska
Mapa: Magdalena Furca