Światowe złoża soli kamiennej powstawały na wszystkich kontynentach w różnych okresach geologicznych. Ich geneza była ściśle związana z warunkami klimatycznymi – sprzyjały temu gorące, suche okresy, w których intensywne parowanie wód morskich prowadziło do wytrącania się soli. Choć zasoby soli na Ziemi są ogromne, ich rozmieszczenie jest bardzo nierównomiernie, a ich największe skupienie znajduje się na półkuli północnej, głównie w rejonach dawnych mórz epikontynentalnych.

Baseny solne na świecie.

Europa

Najstarsze znane utwory solne Europy pochodzą z okresu dewonu, tworząc złoża zlokalizowane we wschodniej części kontynentu, w basenie Dnieprowsko-donieckim (19)^[1] obejmującym obszary dzisiejszej Ukrainy i Białorusi, a także w basenie Morsovo (20), zlokalizowanym na terenie zachodniej Rosji. Kolejny etap w formowaniu się europejskich ewaporatów nastąpił w permie. W tym czasie powstały złoża soli w basenie Środkowoeuropejskim (1) (formacja cechsztyńska) rozciągającym się na obszarze m.in. Niemiec, Polski oraz Danii, a także w basenie Nadkaspijskim (21)^[2], obejmującym tereny Kazachstanu i południowo-zachodniej Rosji. Złoża permskie występują również w basenie Północnych Alp Wapiennych (5) (formacja Haselgebirge), na obszarze dzisiejszej Austrii. Dosyć liczne złoża soli w Europie powstały w triasie. Jest on reprezentowany przez formację triasową basenu Środkowoeuropejskiego (2) oraz liczne baseny Europy Zachodniej i Południowej, takie jak basen Reński (6), Paryski, Wschodnioirlandzki (8), Akwitański (9), Baskijsko-kantabryjski (10), Pirenei Południowych (11) i Kordyliery Betyckiej (13). Złoża jurajskie znajdują się na zachodzie Europy i są to baseny Luzytański (14) oraz Algarve (15) głównie na terenie Portugalii. Najmłodsze sole wykształciły się w erze kenozoicznej, gdzie w paleogenie powstał basen Ebro (12). Z kolei w neogenie powstało Zapadlisko Przedkarpackie (3) (obejmujące Polskę, Ukrainę i Rumunię), basen Transylwański (4) (Rumunia), Śródziemnomorski (16) oraz Tyrreński (18) i Crotone (17), zlokalizowane w obrębie Włoch^[3].

Baseny solne w Europie.

Ameryka Północna

Najstarsze formacje solne Ameryki Północnej pochodzą z okresu kambru i znajdują się w rejonie północno-zachodniej Kanady w basenie Fort Norman (67)^[2]. Kolejnym okresem, w którym tworzyły się sole był sylur, gdzie powstał basen Michigan i Appalachów (70)^[4]. W dewonie, głównie w środkowej części Kanady, powstał basen Elk Point (68)^[4]. Leżący tuż przy nim, na granicy ze Stanami Zjednoczonymi, basen Williston powstał w okresach karbonu oraz na przełomie permu i triasu (69). Basenami powstałymi w karbonie są również baseny: Sverdrup (66)^[2] na północy Kanady, Maritimes (71) w rejonie Nowej Szkocji oraz Paradox (74) w centralnej części Stanów Zjednoczonych^[4]. W centralnej części kontynentu znajdują się również baseny permskie, czyli Holbrook (75) oraz Permski (76)^[4]. Na przełomie triasu i jury powstał basen Nowoszkocki (72), a w jurze formował się rozległy Basen Zatoki Meksykańskiej (77). Młodsze baseny formowały się również w środkowej części Stanów Zjednoczonych, m. in. paleogeńskie baseny Green River i Unita(73)^[5].

Baseny solne w Ameryce Północnej.

Ameryka Południowa

Najstarszym basenem w Ameryce Południowej jest karboński basen Amazoński (79)^[2]. W okresie jury w północno-zachodniej części kontynentu na obszarze dzisiejszego Ekwadoru i Peru, powstał basen Oriente-Ucayali (80)^[2,6]. W kredzie powstały baseny: Kordyliery Wschodniej (78) na północy kontynentu, Neuquen (82) na południu oraz Campos-Santos (83) u wschodniego wybrzeża, który jest świadectwem rozdzielenia się Ameryki Południowej i Afryki^[2]. Najmłodszym basenem powstałym w neogenie jest basen Andyjski (81) leżący w północnej części Argentyny.

Baseny solne w Ameryce Południowej.

Azja

Najstarsze znane utwory solne Azji sięgają prekambru i są zlokalizowane głównie w południowej części kontynentu. W rejonie Zatoki Perskiej i Półwyspu Arabskiego znajduje się basen Hormuz (45) oraz prekambryjsko-kambryjski basen Omański (formacja Ara) (46). Na pograniczu Pakistanu i Indii znajdują się baseny Nagaur-Ganganagar (36), Salt Range (37) oraz basen Mandi (35) z przełomu prekambru i kambru⁵. W kambrze powstały baseny Wschodniosyberyjski (24) oraz Tarim (27) leżące w środkowej części kontynentu4. W ordowiku w centralnych Chinach powstał basen Ordos (29)^[5]. Basenem powstałym na przełomie syluru i dewonu jest basen Północnosyberyjski (23), określany również jako rów Jenisej-Katanga, znajdujący się na północy Rosji[4]. Koniec ery paleozoicznej, czyli okres permu, zaznaczył się powstaniem basenu Nadkaspijskiego (21) w rejonie Morza Kaspijskiego. Na północ od niego w tym samym okresie wykształcił się basen Przeduralski (22), a na południowy wschód – basen Chu-Sarysu (25). W triasie powstał basen Syczuański (32), który znajduje się w centralnych Chinach^[4]. W okresie jury baseny solne tworzyły się na obszarach Azji Środkowej tworząc basen Środkowoazjatycki (38) oraz w rejonie dzisiejszego Iraku i Zatoki Perskiej, gdzie znajduje się basen Gotnia (44) oraz Say’Un-Al. Masilah (47)^[7]. Z kolei w kredzie na obszarze dzisiejszego Półwyspu Indochińskiego powstał basen Khorat-Sakhon Nakhon (34)^[6] oraz Lanping Simao (33). W paleogenie złoża soli tworzyły się na obszarze Chin północno-zachodnich – basen Uvs Nuur (26) oraz wschodnich - basen Zatoki Bohai (30) oraz basen Jianghan (31)^[4]. Na przełomie paleogenu i neogenu utworzył się basen Kavir (39) znajdujący się na terenie Iranu^[7]. Jedne z młodszych basenów powstawały w neogenie tworząc basen Morza Martwego (42), Morza Czerwonego (48), basen Zagros (Fars) (43) w Iranie oraz baseny Sivas (40) i Konya (41) w Turcji. Najmłodsze utwory powstały w czwartorzędzie w basenie Qaidam (28) we wschodnich Chinach^[4].

Baseny solne w Azji.

Afryka

Prekambryjskie baseny solne Afryki znajdują się w centralno-południowej części kontynentu w basenie Katangan (54). Era mezozoiczna przyniosła intensywny rozwój basenów solnych, głównie na obrzeżach kontynentu. W okresie triasu złoża formowały się głównie w rejonie zachodniego wybrzeża Afryki (obszar dzisiejszego Senegalu i Mauretanii), gdzie wykształcił się basen Zachodnioafrykański (52)^[2], a także w północno-zachodniej części kontynentu na terenach obecnego Maroka, Algierii i Tunezji, w obrębie basenu Atlas (51)^[8]. W jego sąsiedztwie, na przełomie triasu i jury, uformował się basen Ghadames (50). W jurze baseny solne formowały się w obrębie wschodniego wybrzeża Afryki. W rejonie dzisiejszej Somalii i Kenii powstał basen Lamu (58), natomiast u wybrzeży Tanzanii i Mozambiku – baseny Ruvuma (56) oraz Mandawa (57). W północno-zachodniej części Madagaskaru znajduje się basen Majunga (55). Na wybrzeżu zachodnim od Gabonu po Angolę, w okresie kredy, formował się basen Kwanza (53)^[7], który jest odpowiednikiem brazylijskiego basenu Campos-Santos. Najmłodszym basenem solnym a Afryce jest paleogeński basen Syrty znajdujący się w centralnej części dzisiejszej Libii (49).

Baseny solne w Afryce.

Australia

Najstarsze baseny solne w Australii pochodzą z prekambru i są to baseny Officer (63) oraz Polda (64) zlokalizowane w południowej części kontynentu. W kambrze w centralnej części tworzył się basen Amadeus (62). Baseny Carnarvon (60) oraz Canning (61) na zachodzie tworzyły się na przełomie ordowiku i syluru. Przy północnym wybrzeżu zlokalizowany jest natomiast sylursko-dewoński basen Bonaparte (59). Najmłodszym basenem jest dewoński basen Adavale (65) znajdujący się we wschodniej części kontynentu^[4,8].

Baseny solne w Australii

Zobacz także

Literatura

[1] https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00206817709471010

[2] Warren, J.K., 2010. Evaporites through time: Tectonic, climatic and eustatic controls in marine and nonmarine deposits. Earth-Science Reviews 98, 217–268

[3] https://www.arcgis.com/apps/dashboards/630ec7b3cbd54e39b4111e397315ae99

[4] A. Gillhaus, P.L. Horvath, 2008. Compilation of geological and geotechnical data of worldwide domal salt deposits and domal salt cavern fields. Solution Mining Research Institute Report, Clarks Summit, PA, USA

[5] Horváth P.L., Mirau S., Schneider G-S., Bernhardt H., Weiler C., Bödeker J., Wippich M., Tangermann T., Ratigan J., 2018. Update of SMRI’s Compilation of Worldwide Salt Deposits and Salt Cavern Fields. Solution Mining Research Institute, April 2018

[6] Mohriak, W., 2025. Salt in the Earth Sciences: Evaporite Rocks and Salt Deposition, 1st ed, Geophysical Monograph Series. Wiley

[7] Folle S., 2008. Salt Structures – Explanation and Limits of Interpretation”. Z.geol.Wiss 36,321-333

[8] Walsh, S.D.C., Easton, L., Wang, C., Feitz, A.J., 2023. Evaluating the Economic Potential for Geological Hydrogen Storage in Australia. Earth Science, Systems and Society 3, 10074