W Polsce sól kamienna występuje przede wszystkim w dwóch formacjach: cechsztyńskiej (permskiej) oraz mioceńskiej (neogeńskiej), podczas gdy sole potasowo-magnezowe występują wyłącznie w utworach cechsztynu. Do dziś udokumentowano 19 złóż soli kamiennej o łącznych zasobach geologicznych przekraczających 112,4 mld ton, z czego pozyskanie około 1,9 mld ton jest opłacalne. Krajowe wydobycie soli kamiennej w 2024 roku osiągnęło około 2,9 mln ton. Sól potasowo-magnezowa nie jest eksploatowana, mimo że zasoby bilansowe pięciu udokumentowanych złóż przekraczają 686 mln ton.

 Czym są złoża i zasoby?

Sól kamienna i sole potasowo-magnezowe tworzą w przyrodzie nagromadzenia powstałe po odparowaniu dawnych mórz lub słonych jezior. Jeśli takie nagromadzenie jest rozległe i ma zachowaną ciągłość, a sól występuje w formie możliwej do wykorzystania, określa się je mianem złoża. Dla każdego złoża określa się zasoby geologiczne – obejmujące całość soli obecnej w złożu oraz zasoby przemysłowe – obejmujące sól, którą da się pozyskać, biorąc pod uwagę możliwości techniczne, koszty oraz konieczność zachowania zasad ochrony środowiska. Zasoby geologiczne określa się na podstawie budowy geologicznej, składu oraz miąższości i ciągłości pokładów lub wysadów solnych. Wśród zasobów geologicznych wyróżnia się zasoby bilansowe, które w aktualnych warunkach ekonomicznych mogą być wydobywane z zyskiem, oraz zasoby pozabilansowe, których obecnie wydobycie nie jest możliwe, choć może stać się realne w przyszłości^[1].

Klasyfikacja zasobów w złożu a warunki ekonomiczne i stopień rozpoznania

Złoża soli kamiennej w Polsce

W Polsce największe znaczenie ma obecnie formacja cechsztyńska, rozciągająca się na większości Niżu Polskiego. Na jej obrzeżach sól kamienna występuje stosunkowo płytko i tworzy pokłady o miąższości sięgającej kilkuset metrów. W tych rejonach udokumentowano pięć złóż: Bądzów i Sieroszowice na południu (obszar monokliny przedsudeckiej) oraz Zatoka Pucka, Łeba i Mechelinki na północy (obszar Zatoki Puckiej i Łeby). Łączne zasoby tych złóż szacuje się na ok. 26,1 mld ton^[2]. W centralnej części basenu cechsztyńskiego warstwy soli zalegają znacznie głębiej (na głębokościach rzędu 6 km), lecz ruchy tektoniczne doprowadziły miejscami do ich wypiętrzenia, tworząc wysady solne, czyli potężne struktury o formie słupów, kopuł lub ścian, sięgające nawet kilku kilometrów wysokości. Wysady te tworzą pas od Wolina po okolice Bełchatowa i to one zawierają większość krajowych zasobów soli, szacowanych na ok. 81,9 mld ton (blisko 73% zasobów krajowych)^[2]. Do najważniejszych struktur należą wysady Damasławek, Góra, Lubień, Mogilno, Kłodawa, Rogóźno i Łanięta.

Współczesny zasięg występowania soli kamiennej w Polsce wraz z lokalizacją głównych złóż i czynnych oraz zlikwidowanych zakładów górniczych. ^[1,2]

Sól kamienna formacji mioceńskiej występuje w południowej Polsce, w obrębie zapadliska przedkarpackiego, gdzie zalega stosunkowo płytko. W tym rejonie udokumentowano złoża Rybnik-Żory-Orzesze, Siedlec-Moszczenica, Wieliczka, Wojnicz, których zasoby wynoszą łącznie 4,4 mld ton^[2]. Znaczenie gospodarcze tych złóż jest obecnie marginalne. Wydobycie soli mioceńskich zakończyło się w 1996 r. wraz z zaprzestaniem eksploatacji w kopalni Wieliczka.

Krajowe wydobycie soli kamiennej, pochodzące ze złóż cechsztyńskich, w 2024 roku wyniosło ponad 2,9 mln ton. 71% wydobycia pochodzi ze złóż Góra i Mogilno I, gdzie sól pozyskuje się poprzez wypłukiwanie jej wodą i tłoczenie solanki na powierzchnię (metoda otworowa). Pozostałe 29% pochodzi ze złóż Kłodawa 1 (21%) i Bądzów (8%), gdzie wydobycie odbywa się metodą tradycyjną, w postaci soli suchej^[2].

Zasoby i wydobycie soli kamiennej na świecie i w Polsce^[2,3].

Złoża i zasoby soli potasowej w Polsce

W Polsce występują one wyłącznie w obrębie cechsztyńskiej formacji solnej, gdzie wraz z solą kamienną tworzą dwa odrębne wydzielenia litostratygraficzne: starszą i młodszą sól potasową. Udokumentowane złoża soli potasowo-magnezowych występują w wysadzie solnym Kłodawa oraz w wystąpieniach pokładowych w rejonie Zatoki Puckiej (złoża Chłapowo, Mieroszyno, Swarzewo, Zdrada). Złoża na Kaszubach nie zostały dotąd zagospodarowane, a większość zasobów znajduje się na głębokościach ok. 1 km i jest słabo rozpoznana^[2].

Współczesny zasięg występowania soli kamiennej w Polsce wraz z lokalizacją głównych złóż soli potasowych.

Przemysłowe zasoby soli potasowo-magnezowej, szacowane do głębokości 2 km w wystąpieniach pokładowych wynoszą 3,464 mld ton. Zasoby bilansowe szacuje się na ponad 686 mln ton, z czego największy udział mają cztery dwa złoża polihalitu w rejonie Zatoki Puckiej (Mieroszyno i Swarzewo). Minerał ten występuje tam w postaci nieregularnych gniazd i przerostów na głębokości ok. 740–900 m, a zawartość K₂O wynosi 7,7–13,7%^[2].

W wysadzie solnym Kłodawa rozpoznano ponad 89 mln ton soli potasowo-magnezowych wzdłuż jego wschodniej granicy. W silnie nachylonym (ok. 70°), sfałdowanym i miejscami sprasowanym pokładzie młodszej soli potasowej występują sole chlorkowe i magnezowe, którym towarzyszy znaczna ilość zanieczyszczeń utrudniających wzbogacanie kopaliny. Krótkotrwałą eksploatację prowadzono jedynie w 2000 r., po czym została wstrzymana^[2].

Obecnie w Polsce nie prowadzi się wydobycia soli potasowo-magnezowych. Zgodnie z obowiązującymi kryteriami geologicznymi złoża dokumentuje się do głębokości 1 200 m przy minimalnej miąższości 2 m i minimalnej średniej zawartości K₂O – 8%. Od 2012r^[2]. rośnie zainteresowanie gospodarczym wykorzystaniem polskich zasobów, zwłaszcza złóż polihalitowych nad Zatoką Pucką, które wymagają ponownego rozpoznania i aktualizacji parametrów zasobów.

Zasoby i wydobycie soli potasowej na świecie^[2,4].

Na koniec 2024 r. aktualna była koncesja KGHM Polska Miedź S.A. na poszukiwanie i rozpoznawanie złóż w rejonie Pucka. Wielkość zasobów bilansowych i pozabilansowych nie uległa zmianie w stosunku do 2023 r.

Zobacz także

Literatura

[1] Czapowski, G., Bukowski, K., 2009. Złoża soli w Polsce - stan aktualny i perspektywy zagospodarowania. Przegląd Geologiczny, Vol.57(9)

[2] Bilans zasobów złóż kopalin w Polsce, 2024. Państwowy Instytut Geologiczny-Państwowy Instytut Badawczy (bilans_2024.pdf)

[3] World mineral statistic data, 2022. British Geological Survey

[4] Natural Resorces Canada, 2023