Geotermia głęboka została wskazana w Strategii transformacji ciepłownictwa do 2040 r. jako jeden z kluczowych elementów przyszłego miksu wytwórczego. Zgodnie z założeniami dokumentu udział odnawialnych źródeł energii w ciepłownictwie systemowym ma wzrosnąć do 52,2% do 2040 r., a energia geotermalna ma odegrać istotną rolę w realizacji tego celu.
Znaczenie tego kierunku jest szczególnie widoczne w kontekście specyfiki inwestycji geotermalnych. O ich powodzeniu w największym stopniu decyduje etap rozpoznania złoża oraz wykonanie pierwszego odwiertu – najbardziej kosztownej części całego przedsięwzięcia, obarczonej jednocześnie najwyższym ryzykiem geologicznym.
Gdzie geotermia ma największy potencjał?
Strategia wskazuje obszary o najlepiej rozpoznanych warunkach hydrogeologicznych, gdzie ryzyko geologiczne jest relatywnie najmniejsze. Należą do nich:
- Podhale,
- przedgórze sudeckie,
- pas rozciągający się od Szczecina po Góry Świętokrzyskie (Niż Polski).
To właśnie tam rozwój geotermii może przebiegać najefektywniej dzięki wieloletnim badaniom oraz bogatej bazie danych geologicznych.
Dokument podkreśla również znaczenie kaskadowego wykorzystania wód termalnych, które pozwala maksymalnie wykorzystać ich potencjał energetyczny. Oznacza to stopniowe zagospodarowanie energii zawartej w wodzie – od produkcji ciepła, przez rekreację i balneoterapię, aż po zastosowania w rolnictwie i innych procesach wymagających niższych temperatur. Takie podejście zwiększa efektywność całej instalacji i poprawia ekonomikę inwestycji.
Dlaczego inwestycje geotermalne są tak kosztowne?
Analiza 16 projektów geotermalnych, przygotowana na podstawie danych Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego oraz dokumentacji Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, pokazuje, że średni koszt realizacji inwestycji geotermalnej wynosi około 39,7 mln zł.
Największą część wydatków stanowi wykonanie otworów geotermalnych. Koszty części podpowierzchniowej odpowiadają za 57,7–90,6% całkowitych nakładów, a średnio wynoszą 72,9%, czyli około 28,9 mln zł dla jednego dubletu geotermalnego.
Tak wysoki udział wynika przede wszystkim z konieczności wykonywania głębokich odwiertów oraz zmiennych warunków geologicznych. Najniższy jednostkowy koszt wykonania odwiertu przypada na głębokość około 2500 m i wynosi średnio 6575 zł za metr, natomiast przy większych głębokościach może wzrosnąć nawet kilkukrotnie.
Drugą pod względem wartości grupę kosztów stanowi infrastruktura powierzchniowa, odpowiadająca średnio za 25,6% nakładów inwestycyjnych (około 10,2 mln zł). Obejmuje ona m.in. urządzenia geotermalne, pompy głębinowe, rurociągi, układy filtracyjne oraz armaturę wraz z aparaturą kontrolno-pomiarową i systemami automatyki.
Najmniejszy udział mają prace przygotowawcze, takie jak opracowanie projektu robót geologicznych, studium wykonalności, uzyskanie decyzji administracyjnych, przygotowanie dokumentacji aplikacyjnej oraz nadzór inwestorski, geologiczny i górniczy. Łącznie stanowią one średnio 2,6% kosztów inwestycji, co pokazuje, że etap formalno-prawny jest przede wszystkim czasochłonny, a nie szczególnie kosztowny.
Przedstawione wartości odzwierciedlają poziom cen obowiązujący w okresie opracowywania analiz. Ze względu na wzrost kosztów usług wiertniczych w ostatnich latach należy traktować je jako wartości orientacyjne. Znacznie bardziej stabilna pozostaje natomiast sama struktura kosztów, wynikająca ze specyfiki inwestycji geotermalnych.
Dlaczego dublet geotermalny jest standardem w Polsce?
Zdecydowana większość polskich systemów geotermalnych opiera się na układzie dubletowym, składającym się z otworu eksploatacyjnego i chłonnego połączonych instalacją powierzchniową.
Takie rozwiązanie wynika przede wszystkim z właściwości hydrogeochemicznych polskich wód termalnych, które często charakteryzują się podwyższoną mineralizacją.
Po odebraniu energii cieplnej schłodzona woda jest zatłaczana z powrotem do tej samej formacji geologicznej. Pozwala to utrzymać ciśnienie złożowe, ograniczyć wpływ eksploatacji na środowisko oraz zachować długoterminową odnawialność zasobów.
Alternatywne sposoby zagospodarowania schłodzonej wody – takie jak odprowadzanie jej do cieków powierzchniowych, kanalizacji czy odsalanie i wykorzystanie gospodarcze – znajdują zastosowanie przede wszystkim w przypadku wód o niskiej mineralizacji i niewielkiej wydajności. W większości polskich instalacji wykonanie otworu chłonnego nie jest więc rozwiązaniem opcjonalnym, lecz niezbędnym elementem bezpiecznej i zrównoważonej eksploatacji złoża. Jednocześnie stanowi jeden z głównych czynników wpływających na wysokie koszty inwestycji.
Wsparcie państwa ma ograniczyć ryzyko inwestorów
Skoro blisko trzy czwarte kosztów inwestycji przypada na wykonanie odwiertów, a decyzja o ich realizacji zapada jeszcze przed potwierdzeniem parametrów złoża, właśnie ten etap wiąże się z największym ryzykiem inwestycyjnym.
W latach 2020–2023, w ramach dwóch naborów programu priorytetowego „Udostępnianie wód termalnych w Polsce”, Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej sfinansował w 100% koszty kwalifikowane wykonania 45 nowych otworów geotermalnych.
Program bezzwrotnych dotacji został jednak zakończony. Obecnie dostępne jest wyłącznie finansowanie zwrotne, realizowane w trybie ciągłym i przy znacznie niższej alokacji środków. Dla samorządów planujących wykonanie pierwszego odwiertu oznacza to istotny wzrost ryzyka finansowego.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają zapisy Strategii transformacji ciepłownictwa do 2040 r., które przewidują rozwój instrumentów wspierających transformację sektora oraz dedykowanych programów finansowych. Kierunek ten jest spójny z uwzględnieniem geotermii w aktualizacji Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu oraz z zapowiedzią rozszerzenia „Wieloletniego Programu Rozwoju Wykorzystania Zasobów Geotermalnych" o trzynaście filarów.
W praktyce działania te mają ograniczyć ryzyko realizacji pierwszych projektów geotermalnych i stworzyć bardziej stabilne warunki dla rozwoju nowych inwestycji.
Geotermia staje się filarem transformacji
Strategia wyraźnie pokazuje zmianę podejścia do geotermii. Technologia, która dotychczas rozwijała się głównie dzięki inicjatywie pojedynczych samorządów, ma stać się jednym z filarów krajowej transformacji ciepłownictwa.
Rozwój dedykowanych mechanizmów wsparcia może odegrać kluczową rolę w ograniczeniu ryzyka związanego z najbardziej kosztownym etapem inwestycji – wykonaniem pierwszego odwiertu. To właśnie od skutecznego ograniczenia tego ryzyka będzie w dużej mierze zależeć tempo rozwoju nowych projektów geotermalnych w Polsce.
Zachęcamy do zapoznania się z pełną treścią „Strategii transformacji ciepłownictwa do 2040 r.”, która kompleksowo przedstawia kierunki modernizacji krajowego sektora ciepłowniczego oraz działania niezbędne do osiągnięcia celów transformacji energetycznej.
Tekst: Michał Czartoryski-Geremek, Paulina Kopera
