Podstawowe informacje
Karkonoski Park Narodowy wraz z otuliną to miejsce, gdzie przyroda nieożywiona współwystępuje i wpływa na przyrodę ożywioną, w tym świat ludzi. Karkonosze, najwyższe pasmo Sudetów, są przedmiotem licznych badań naukowych, odbywających się na tym terenie od dziesięcioleci. Jest to także kierunek wielu turystycznych wypraw, a nierzadko źródło artystycznych inspiracji.
Już pod koniec XIX wieku zaczęto dostrzegać potrzebę ochrony niezwykłych walorów przyrodniczych Karkonoszy, zauważając zmniejszające się populacje cennych gatunków roślin i zwierząt. Pierwsze próby objęcia części tego pasma górskiego ochroną miały miejsce na początku XX wieku. Wtedy też powołano pierwsze obszary ochrony roślin, rezerwaty, a wiele granitowych skałek uzyskało status pomników przyrody. W celu ochrony unikalnych gatunków roślin i zwierząt, a także rzeźby Karkonoszy, w 1959 roku został utworzony Karkonoski Park Narodowy. Niewielki obszar Parku został w latach 90. XX w. powiększony o otulinę, obejmującą ponad 11 ha lasów.
10 września 2010 roku na obszarze Karkonoskiego Parku Narodowego wraz z otuliną powołany został geopark krajowy. Nadany certyfikat odzwierciedla nie tylko niepowtarzalne walory geologiczne oraz geomorfologiczne Karkonoszy, dobrze udokumentowane w dziesiątkach publikacji naukowych i wyróżniające ten masyw na tle pasa gór średnich Europy, ale także konsekwentnie, latami prowadzoną przez Karkonoski Park Narodowy oraz inne instytucje szeroko zakrojoną działalność popularyzującą dziedzictwo Ziemi i przyrodę nieożywioną tych gór.
Twardzielcowy, hornfelsowy szczyt Śnieżki. Fot. Roksana Knapik
Lokalizacja
Karkonoski Park Narodowy z otuliną zlokalizowany jest w południowo-zachodniej Polsce. Obejmuje swoim zasięgiem siedem gmin w województwie dolnośląskim: Szklarska Poręba, Piechowice, Jelenia Góra, Podgórzyn, Karpacz, Kowary, Lubawka. Biuro Karkonoskiego Parku Narodowego znajduje się w Jeleniej Górze.
Dziedzictwo geologiczne
O bogactwie budowy geologicznej Geoparku stanowi zarówno zróżnicowanie występujących w nim odmian skalnych, jak i zależności pomiędzy nimi. Naturalne odsłonięcia skalne na obszarze Geoparku pozwalają na zapoznanie się z wieloma rodzajami skał metamorficznych i magmowych oraz składających się na nie minerałów, a także ze zjawiskami geologicznymi dokumentującymi różnego typu spektakularne wydarzenia, które zdarzyły się tu w głębi lub na powierzchni Ziemi podczas ostatnich 500 milionów lat.
Trzon budowy geologicznej Karkonoszy stanowi intruzja granitowa wieku karbońskiego o wieku ok. 330-310 milionów lat, wraz ze skałami metamorficznymi jej osłony. Wchodzą one w skład dużej jednostki geologicznej, znanej pod nazwą masywu karkonosko-izerskiego.
Wśród skał metamorficznych występują m.in. łupki łyszczykowe, gnejsy, amfibolity, wapienie krystaliczne i twarde hornfelsy (odsłaniające się m.in. na szczycie Śnieżki). W Karkonoszach spotkać można również skały osadowe (stare karbońskie zlepieńce w Grzbiecie Lasockim), ale też i młode głazowiska, rumosze skalne i żwiry plejstoceńskie oraz niemal współczesne, holoceńskie torfy i osady potoków górskich.
W metamorficznych skałach Karkonoszy zapisane są interesujące wydarzenia z historii Ziemi, takie jak kolizja kontynentów po zamknięciu oceanu we wczesnym karbonie i związane z nią nasunięcia potężnych mas skalnych w postaci płaszczowin oraz powstanie gór o rozmiarach być może dzisiejszych Himalajów (odzwierciedlone m.in. w strukturach fałdowych skał budujących Sowią Dolinę oraz w składzie budujących skały minerałów). Natomiast w granitach opisane zostały różnorodne struktury dokumentujące procesy płynięcia nieskonsolidowanej jeszcze granitowej magmy oraz zastygania krzepnącego plutonu. Należą do nich szliry biotytowe, linijnie ułożone wydłużone kryształy skaleni oraz żyły aplitowe i kwarcowe, łatwe do zaobserwowania m.in. w obrębie granitowej kopuły Góry Chojnik.
Masyw Karkonoszy należy do najciekawszych mineralogicznie obszarów Europy. W granicie karkonoskim i skałach jego osłony występuje wiele minerałów, które od wieków były obiektem zainteresowań człowieka. Na obszarze Karkonoszy (polskich i czeskich) naliczono ponad 150 przejawów mineralizacji oraz zidentyfikowano 230 minerałów. Opisano stąd po raz pierwszy w świecie pięć minerałów, a być może niedługo pojawią się następne takie opisy.
Doskonałe odsłonięcie terenu oraz stosunkowo łatwa dostępność poszczególnych wystąpień mineralnych pozwalają na ich poznanie w szerszym kontekście geologicznym. Najważniejsze wystąpienia minerałów (np. ametystu w Złotych Jamach) zawdzięczają swą genezę zjawiskom krystalizacji magmy, która dała początek granitom karkonoskim, a zwłaszcza późnym etapom intruzji, w tym jej oddziaływaniu termicznemu na skały osłony.
Wyjątkowość Karkonoszy w skali całej Europy Środkowej i Średniogórza Europejskiego wynika także z bogactwa występujących tutaj form rzeźby terenu, powstałych wskutek działalności różnorodnych procesów kształtujących powierzchnię ziemi. Rzeźba Karkonoszy jest konsekwencją długotrwałej ewolucji w warunkach lądowych, trwającej przynajmniej kilkadziesiąt milionów lat, w zmieniających się warunkach środowiskowych. Główne rysy dzisiejszego ukształtowania masywu karkonoskiego są wynikiem z jednej strony tektonicznych ruchów blokowych w neogenie i czwartorzędzie, w wyniku których poszczególne części masywu granitowego i jego osłony zostały podniesione lub obniżone; z drugiej zaś procesów erozyjno-denudacyjnych działających w obrębie podnoszonych bloków, odpowiedzialnych za powstanie złożonego systemu głębokich dolin rzecznych (np. Wąwozu i Wodospadu Kamieńczyka).
Do szczególnie cennych form rzeźby należą kotły polodowcowe (np. Kocioł Małego Stawu i Śnieżne Kotły), skałki granitowe z urozmaiconą mikrorzeźbą (np. Pielgrzymy), wierzchowinowe powierzchnie zrównania oraz pokrywy blokowe z gruntami strukturalnymi (m.in. na Czarnym Grzbiecie). O wysokich walorach dydaktycznych geomorfologicznych cech Karkonoszy decyduje również dobra dostępność i czytelność form rzeźby w karkonoskim krajobrazie.
Żyły kwarcowe z ametystem w rejonie Złotych Jam w Szklarskiej Porębie. Fot. Roksana Knapik
Dziedzictwo przyrodnicze
Karkonosze odznaczają się wyraźnie zarysowaną, odmienną od innych masywów Europy Środkowej, kompozycją gatunków roślin i zwierząt. Charakterystyczne jest wyraźne zróżnicowanie rozmieszczenia zbiorowisk roślinnych w zależności od wysokości nad poziomem morza (w strefach nazywanych piętrami roślinnymi) oraz występowanie mozaiki gatunków górskich, które spotkamy dziś w Tatrach lub Alpach, jak też gatunków północnych, typowych dla dalekiej Skandynawii.
Wśród roślin rosnących powyżej górnej granicy lasu wiele gatunków stanowią rzadkie rośliny wysokogórskie oraz relikty glacjalne. Wśród flory Karkonoszy występuje także ponad 30 endemicznych gatunków roślin naczyniowych. Na szczególną uwagę zasługują miejsca, gdzie szata roślinna jest ściśle uzależniona od budowy geologicznej. Najlepszym przykładem jest odsłonięcie bazanitów w Małym Śnieżnym Kotle, nazywane „Żyłą Bazaltową”, będące jednym z najbogatszych florystycznie miejsc w Geoparku.
Jedną z ciekawych roślin, które można spotkać w Geoparku, jest rosnąca na terenach podmokłych wełnianka. Fot. Roksana Knapik
Dziedzictwo kulturowe
Przez wieki bogactwa mineralne Karkonoszy wykorzystywane były przez lokalne górnictwo i związane z nim gałęzie przemysłu, po których do dzisiaj pozostały liczne ślady w formie powierzchniowych i podziemnych wyrobisk, jak np. sztolnie w dolinie Jedlicy czy w Sowiej Dolinie. Karkonoskie stanowiska mineralogiczne miały też istotne znaczenie w rozwoju oraz popularyzacji mineralogii, z czym wiązał się rozwój - poczynając od wieku XIX – aktywności społecznej, zwanej dzisiaj geoturystyką.
Karkonosze odegrały dużą rolę w dziejach kultury, będąc przedmiotem wielorakiej inspiracji artystycznej i tematem dzieł literatury, malarstwa, a później też fotografiki oraz filmu. Tworzyli tutaj m.in. niemiecki pisarz, noblista Gerhardt Hauptmann, poeta Jan Sztaudynger i malarz Vlastimil Hofman.
Karkonosze stanowiły i stanowią także fenomen przyrodniczy, a obcowanie z nim ludzi wpływało na styl życia i gospodarowania oraz inspirowało od dawna kulturę ludową, z jej specyficznym, sudeckim stylem budownictwa, folklorystycznymi wierzeniami, mitami i przesądami. Miało też wpływ na zmieniające się w czasie sposoby widzenia i interpretacji krajobrazu tych gór oraz styl i motywację uprawiania turystyki górskiej.
Granitowa kopuła Góry Chojnik z ruinami zamku na szczycie. Fot. Roksana Knapik
Tekst: Roksana Knapik, Karkonoski Park Narodowy;
Konsultacja naukowa: dr hab. Paweł Aleksandrowski;
Modyfikacja: Agnieszka Ładocha
Mapa: Magdalena Furca