Podstawowe informacje
Na stosunkowo niewielkim obszarze, jaki zajmuje Geopark Góra Św. Anny, można zaznajomić się z licznymi procesami geologicznymi. Znajduje się tu jeden z najładniejszych profili środkowego wapienia muszlowego, a także ślady działalności wulkanicznej z przełomu paleogenu i neogenu.
Głównymi punktami Geoparku są dwa kamieniołomy: wapieni w Ligocie Dolnej i nefelinitów na Górze Św. Anny, oddalone od siebie o około 10 km i połączone ścieżką edukacyjną, prezentującą utwory od dolnego triasu (o wieku 250 mln lat) do holoceńskich. Obszar Geoparku charakteryzuje się również dużą różnorodnością biologiczną i jest ważnym punktem kulturowym.
Potrzeba ochrony dziedzictwa geologicznego, przyrodniczego oraz kulturowego, a także promocja regionu i jego potencjału geoturystycznego była przyczynkiem do powstania Geoparku Góra Św. Anny. Podstawą do jego utworzenia było opracowanie zrealizowane przez Oddział Górnośląski Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego pt. „Geopark Góra Św. Anny – udokumentowanie i propozycja jego ochrony”. W 2010 roku Geopark Góra Św. Anny otrzymał certyfikat geoparku krajowego, nadany przez Ministerstwo Środowiska.
Amfiteatr w kamieniołomie na Górze św. Anny. Fot. Małgorzata Garecka
Lokalizacja
Geopark Góra Świętej Anny znajduje się w południowo-zachodniej Polsce, około 30 km na południowy wschód od Opola. W całości leży w Parku Krajobrazowym Góra Świętej Anny, zajmując ponad połowę jego obszaru. Jego granice obejmują fragmenty trzech gmin z województwa opolskiego: Leśnica, Strzelce Opolskie i Zdzieszowice. Pod względem fizycznogeograficznym leży w zachodniej części Wyżyny Śląskiej.
Dziedzictwo geologiczne
Obszar Góry Świętej Anny charakteryzuje się złożoną budową geologiczną, obejmującą skały od karbonu po czwartorzęd, z kluczową rolą paleogeńskiego wulkanizmu. Najstarsze odsłonięcia reprezentują utwory dolnokarbońskie, klastyczne osady kulmu w postaci piaskowców szarogłazowych, powstałych w głębokowodnym zbiorniku, do którego materiał klastyczny dostarczały rzeki spływające z pobliskich lądów.
W triasie na osadach dolnokarbońskich najpierw osadziły się mułowce i piaskowce pstrego piaskowca, powstałe w warunkach półpustynnych, a następnie dolomity, margle i wapienie dolomityczne retu, dokumentujące obecność płytkiego zbiornika morskiego. Powyżej rozwija się sekwencja dolnego wapienia muszlowego triasu środkowego w postaci wapieni i margli powstałych w płytkim, ciepłym zbiorniku morskim, bogatych w liczne skamieniałości ramienionogów, małży i ślimaków: od formacji gogolińskiej aż po karchowicką. Osady te powstawały w morzu germańskim, dokumentując kolejne etapy transgresji i regresji. W wapieniach marglistych formacji gogolińskiej, tworzących się na etapie pogłębiania zbiornika morskiego, zachowały się szczątki gadów morskich – notozaurów.
Skały formacji górażdżańskiej to wapienie gruboławicowe, składające się w istotnej mierze z fragmentów muszli małży. Na nich leży formacja terebratulowa – margle i wapienie, w tym krynoidowe. Sekwencję zamyka formacja karchowicka, pokazują obniżanie się poziomu morza i rozwój środowiska rafowego.
Na tym obszarze brak jest osadów górnego triasu, jury i kredy dolnej. Z późnej kredy zachowały się margle i piaskowce, powstałe w ciepłym zbiorniku morskim.
Kluczowym wydarzeniem geologicznym była aktywność wulkaniczna w późnym paleogenie, około 27 milionów lat temu. Wypływom lawy towarzyszyły wyrzuty materiału piroklastycznego: popiołów (tufów) i bomb wulkanicznych. W ten sposób powstał stożek z wulkanu zbudowany z powtarzających się i leżących naprzemianlegle warstw lawy i popiołów.
Całkowita erozja pokrywy kredowej i leżącego na niej stożka stratowulkanu nastąpiła po oligocenie. Dzisiejsza Góra Św. Anny to już nie wulkan, a pozostałości fragmentów dawnego komina, wypełnione bardziej odpornym na wietrzenie nefelinitem.
Ostatni rozdział dziejów geologicznych tego terenu obejmuje zlodowacenia plejstoceńskie. W okolicę Góry Św. Anny lądolód wkroczył trzykrotnie, niosąc ze sobą osady okruchowe, głazy narzutowe i rzeźbiąc krajobraz swoim ciężarem.
Muszlowiec terebratulowy. Fot. Małgorzata Garecka
Dziedzictwo przyrodnicze
Bogate w wapń gleby i korzystne ukształtowanie terenu sprzyjają bogatej bioróżnorodności. Na terenie Geoparku występują gatunki roślin charakterystyczne dla zróżnicowanych siedlisk. Głównie są to rośliny związane z polami uprawnymi, lasami liściastymi oraz łąkami. Szczególnie popularne na tym obszarze są lasy bukowe. Południowe stoki sprzyjają rozwojowi muraw kserotermicznych, a w jarach i wąwozach można natknąć się na roślinność górską.
Na obszarze Geoparku występuje około 30 gatunków chronionych. Bogactwo świata roślinnego wpływa też na lokalny świat zwierząt.
Różnorodność dostępnych siedlisk sprawia, że w Geoparku można spotkać rozmaitych przedstawicieli polskiej fauny. Największą różnorodnością odznaczają się ptaki, zamieszkujące siedliska od gęstych buczyn (dzięcioły, gołąb siniak, muchołówka białoszyja), przez zadrzewienia (dzierzba gąsiorek, pokrzewka jarzębatka) po otwarte przestrzenie pól i łąk (skowronek, przepiórka, pliszka żółta). Wśród ssaków należy wymienić nietoperze i coraz częściej pojawiające się muflony. Świat płazów, ze względu na niedużą liczbę cieków i zbiorników wodnych, jest niezwykle ubogi. Gady reprezentowane są przez kilka rodzimych gatunków, a osobliwością jest dość rzadki gniewosz plamisty.
Najbogatszy, a jednocześnie najsłabiej rozpoznany jest świat bezkręgowców. Szczególnie istotne są występujące obficie na tym terenie motyle. Stwierdzono obecność ok. 20% wszystkich krajowych gatunków motyli.
Przyroda ożywiona i nieożywiona na terenie Geoparku objęta jest prawną ochroną w formie Parku Krajobrazowego Góra Św. Anny, czterech rezerwatów oraz trzech pomników przyrody. Dodatkowo niemal cały obszar należy do europejskiej sieci Natura 2000 (specjalny obszar ochrony siedlisk Góra Św. Anny).
Dziedzictwo kulturowe
Wieki obecności człowieka znacząco wpłynęły na krajobraz kulturowy opisywanego regionu. Geopark Góra Św. Anny stanowi unikalną mozaikę tradycji religijnych, architektonicznych, rzemieślniczych i kulinarnych. To nie tylko historia, ale żywe kultura, którą kultywują i tworzą kolejne pokolenia mieszkańców.
Najważniejszym obiektem sakralnym jest znajdujące się na szczycie Góry Św. Anny bazylika i klasztor franciszkanów, które stanowią miejsce pielgrzymek od ponad pięciu wieków. Na zboczach Góry Św. Anny znajduje się kalwaria pochodząca z XVIII w.
Annogórskie sanktuarium kultu Św. Anny Samotrzeciej. Fot. P. Woźniak
Tekst: Agnieszka Ładocha
Mapa: Magdalena Furca