O ścieżce
Ścieżka geoturystyczna „Kamieniołomy Krzemionek Podgórskich” obejmuje wybrane dawne kamieniołomy zlokalizowane na terenie Krakowa, w dzielnicy Podgórze. Celem ścieżki jest przedstawienie historii eksploatacji surowców skalnych oraz pokazanie mieszkańcom miasta i licznie odwiedzającym Kraków turystom, jaka historia kryje się za obecnymi krakowskimi miejscami rekreacji i parkami. Niektóre z punktów ścieżki powszechnie znane są jako dawne kamieniołomy, przeszłość innych i ich związek z eksploatacją surowców może być niekiedy zaskakujący. Pomysł przedstawienia dziejów kamieniołomów Krzemionek Podgórskich ma na celu unaocznienie, w jaki sposób miejsca dawnego wydobycia mogą dziś służyć lokalnym społecznościom, nabierając nowej roli i znaczenia w strukturze miasta. Podczas zwiedzania nie jest wymagane zachowanie zaproponowanej kolejności punktów ścieżki. Na zwiedzanie ścieżki, zapoznanie się z treścią tablic edukacyjnych oraz terenem omawianych kamieniołomów należy zaplanować, co najmniej 3 h w przypadku zwiedzania pieszo lub 2 h w przypadku przemieszczania się na rowerze. Długość trasy do pokonania liczy około 6 km (bez uwzględnienia ewentualnego spaceru po terenach omawianych kamieniołomów). Obejmuje ona 6 stanowisk, prezentujących zagadnienia omówione na zaprojektowanych planszach edukacyjnych.
pdf Pobierz folder informacyjny o ścieżce geoturystycznej „Kamieniołomy Krzemionek Podgórskich” (3.74 MB)
Przebieg trasy ścieżki geoturystycznej „Kamieniołomy Krzemionek Podgórskich”. Opracowanie mapy: M. Furca
Zarys historii eksploatacji surowców skalnych w rejonie Krzemionek Podgórskich
Historia wydobycia surowców skalnych na Krzemionkach Podgórskich sięga czasów prehistorycznych (środkowy paleolit), kiedy to poszukiwanym surowcem był przede wszystkim krzemień. Od średniowiecza aż po czasy nam współczesne na potrzeby budownictwa sakralnego i świeckiego wydobywano na Krzemionkach wapienie i margle.
Surowce te wykorzystywano również do produkcji wapna, stąd w krajobraz Krzemionek Podgórskich wpisane zostały, oprócz kamieniołomów nazywanych łomami, piece do wypalania wapna. Zarówno istniejące do dziś nieczynne wyrobiska i nieliczne zachowane wapienniki należy traktować, jako pozostałości dziedzictwa geologiczno-górniczego Krzemionek Podgórskich. Przedmiotem eksploatacji były przede wszystkim wapienie jury górnej (oksfordu). Wydobywano je m.in. w kamieniołomach: Pod św. Benedyktem, Szkole Twardowskiego (dzisiaj Park Bednarskiego), Łomie Redemptorystów (Pod Wieżą TV), kamieniołomie Liban (Łom „Za Torem”), kamieniołomie Miejskim i na Bonarce. W tym ostatnim eksploatowano głównie margle kredy górnej. Łatwość pozyskiwania surowca i bliska odległość od murów miasta były najważniejszymi czynnikami umożliwiającymi podjęcie eksploatacji.
Najstarszym z zachowanych kamieniołomów jest kamieniołom „Pod św. Benedyktem”, w którym eksploatację prowadzono od średniowiecza aż do początków XX wieku. Kamieniołom położony jest w północnej części Krzemionek, na wschodnim stoku góry św. Benedykta, w sąsiedztwie kościółka św. Benedykta i fortu „Benedykt” (Fort 31 „św. Benedykt”). Dogodne położenie kamieniołomu przy tzw. trakcie wielickim (solnym) skłoniło władze Krakowa do zakupu tego kamieniołomu w roku 1375. Doskonałe właściwości fizyko-mechaniczne pozyskiwanego w nim surowca sprawiły, że znalazł on zastosowanie do budowy murów obronnych i budowli gotyckich Krakowa. W kamieniołomie eksploatowano wapienie jury górnej zawierające liczne krzemienie.
Pozostałością po kamieniołomie jest 170-metrowej długości ściana skalna. Wapienie odłupywano ręcznie za pomocą drewnianych klinów. Ślady tej eksploatacji można obserwować jeszcze do dzisiaj, podobnie jak widoczne w ścianie formy krasowe, brekcje tektoniczne.
W roku 1904, po zakończeniu eksploatacji, na dnie nieczynnego wyrobiska zbudowano Miejską Szkołę Ludową, będącą główną szkołą istniejącego do roku 1915 miasta Podgórze (obecnie to jedna z dzielnic Krakowa).
W czasie II wojny światowej szkołę wykorzystywano, jako magazyn, a znaczna część kamieniołomu znalazła się na terenie utworzonego w tym miejscu getta (1941-1943), którego pozostałością jest widoczny fragment muru. Szkoła istnieje do dzisiaj (obecnie Liceum Ogólnokształcące) a część wyrobiska została zagospodarowana jako plac zabaw dla dzieci.
Położony przy północnej granicy zrębu Krzemionek Podgórskich kamieniołom „Szkoła Twardowskiego”, bardziej znany jako Park Bednarskiego, również ma założenia średniowieczne. Działał do roku 1884, nieco dłużej w części południowo-wschodniej. Według legendy miał tutaj swoja pracownię Mistrz Twardowski. Główne wyrobisko, w którym wydobywano gruboławicowe wapienie z krzemieniami, miało powierzchnię ok. 3,6 ha.
W roku 1792 Austriacy wybudowali wokół kamieniołomu fortyfikację kleszczowo-bastionową, której ślady widoczne są do dzisiaj. Nieczynne wyrobisko, staraniem nauczyciela i radnego Podgórza Wojciecha Bednarskiego, zagospodarowano jako park rekreacyjny (Park Miejski). Był to pierwszy na polskich ziemiach przykład rekultywacji terenów poprzemysłowych. Od roku 1906 park nosi imię swojego twórcy – W. Bednarskiego.
Park istnieje i działa do dzisiaj. Obecnie powierzchnia parku wynosi ok. 9,2 ha.
Na czasy średniowiecza datowane są także początki eksploatacji wapieni w Łomie Redemptorystów, popularnie nazywanym kamieniołomem Pod Wieżą TV. Wieża TV góruje nad 30-metrowej wysokości ścianą kamieniołomu, w której wykuta jest kapliczka z figurą Matki Bożej Różańcowej.
Po zakończeniu wydobycia, z początkiem II wojny światowej, pozostało wyrobisko o powierzchni ok. 1,5 ha. Niezagospodarowany teren, mocno porośnięty roślinnością wykorzystywany jest przez mieszkańców jako parking, miejsce spacerów, boisko do piłki nożnej.
W samym centrum Krzemionek Podgórskich, tuż przy Kopcu Krakusa, znajduje się 18-hektarowe wyrobisko, znane jako kamieniołom Libana lub Kamieniołom (Łom) „Za Torem”. Wapienie jury górnej z krzemieniami eksploatowano tutaj już w XIV wieku. Kamieniołom założył w XIX wieku krakowski przedsiębiorca Bernard Liban, który otworzył w tym miejscu w roku 1873 firmę zajmującą się produkcją wapna budowalnego i nawozowego, kamienia łamanego fundamentowego i brukowego. Z końcem wieku XIX przedsiębiorstwo „Kamieniołomy i wapienniki Libana i Ehrenpreisa” było jednym z najważniejszych ośrodków branży materiałów budowlanych w Krakowie.
Firma działała także w czasie I wojny światowej. W latach 1928-1941 firma zmieniła nazwę na „Wapienniki i Kamieniołomy SA w Krakowie”. W czasie II wojny światowej, w latach 1942-1944, przedsiębiorstwo zostało przejęte przez Niemców, którzy utworzyli tutaj Obóz Karny Służby Budowlanej. W kamieniołomie pracowali więźniowie obozu. Po zakończeniu wojny zakład kontynuował działalność w ramach różnych struktur przemysłu wapienniczego i cementowanego, m.in. obszar górniczy Krzemionki. Wydobycie prowadził wtedy Krakowski Kombinat Cementowo-Wapienniczy – Cementownia Nowa Huta. Złoże eksploatowano z wykorzystaniem materiałów wybuchowych. Kopalinę transportowano do zakładu przetwórczego, a odpady wykorzystywano na potrzeby budownictwa drogowego. Ostatecznie zakończył działalność 30 czerwca 1986 roku.
Pomimo tak długiego okresu użytkowania kamieniołomu nie została opracowana szczegółowa dokumentacja geologiczna tego obiektu górniczego. Od tego momentu kamieniołom przechodził różne dzieje, zarówno władze miasta jak i prywatni inwestorzy szukali pomysłu na zagospodarowanie tego terenu. Kilkakrotnie podejmowano próby ponownej aktywizacji tego obszaru. Niestety, żaden z projektów nie został zrealizowany.
W roku 2022 teren kamieniołomu decyzją Rady Miasta Krakowa przekształcono w użytek ekologiczny. Obecnie wyrobisko jest zarośnięte roślinnością, dno wyrobiska w części wypełnia woda. Ściany zostały zabezpieczone barierką ze względu na wypadki. W dnie można oglądać niszczejące pozostałości infrastruktury pogórniczej, w tym piece do wypalania wapna, transportery, stalowe młyny wapienne oraz pozostawione elementy imponującej niegdyś scenografii do filmu S. Spielberga „Lista Schindlera” (1993 rok), który kręcono na terenie wyrobiska. Kamieniołom nie jest zrekultywowany ani zagospodarowany.
Konkurencją dla kamieniołomu Liban miał być powstały w XIX wieku na stokach tzw. Łysej Góry przy ulicy Wielickiej Kamieniołom Miejski. Był znacznie mniejszy od kamieniołomu Liban. Powierzchnia wyrobiska wynosiła ok. 3,5 ha. Wydobywane wapienie wykorzystywano do produkcji wapna i przerabiano na miejscu w działających na terenie kamieniołomu dwóch piecach wapienniczych. Do dzisiaj zachował się jeden z pieców. Kamieniołom działał do wybuchu II wojny światowej. Od roku 2019 kamieniołom przeszedł w ręce prywatne. Wyrobisko zostało zamienione w miejsce rekreacji i wypoczynku dla mieszkańców osiedla mieszkaniowego. Staraniem dewelopera wyremontowany został piec wapienniczy, będący jedynym najlepiej zachowanym tego typu obiektem Krzemionek Podgórskich, o dużych walorach kulturowych i historycznych. Niestety, dostęp mają tylko mieszkańcy osiedla.
W południowej części Krzemionek Podgórskich zlokalizowany jest kolejny kamieniołom – Bonarka, w którym w latach 1885-1929 pozyskiwano oprócz wapieni jury górnej głównie margle kredowe (senon) do wyrobu cementu. Po zakończeniu eksploatacji pozostało płytkie wyrobisko w formie niecki.
Z uwagi na walory geologiczne tego terenu w 1961 roku utworzono tutaj Rezerwat Przyrody Nieożywionej „Bonarka” o powierzchni 2,5 ha. Jego celem było zachowanie struktur i utworów geologicznych odsłoniętych w wyniku eksploatacji margli, w tym erozyjne dno morza górnokredowego, powierzchnię abrazyjną gdzie można obserwować liczne skamieniałości, progi uskokowe (uskoki normalne i nożycowe) oraz odsłonięcie stropowej części utworów jury.
Przez rezerwat poprowadzona jest ścieżka dydaktyczna o długości 300 m. To również jeden z przykładów zagospodarowania terenu pogórniczego. Ściany nieczynnych wyrobisk (m.in. w kamieniołomach „Pod św. Benedyktem, Park Bednarskiego, Łom Redemptorystów, Liban) stanowią atrakcyjne obiekty dla miłośników sportów wspinaczkowych. Na niektórych zostały poprowadzone zostały trasy wspinaczkowe. W wielu jednak wypadkach niezabezpieczone ściany skalne, luźno spadające na skutek naturalnych procesów erozyjnych fragmenty skał, stwarzają zagrożenie przez możliwość upadku z wysokości. Ze względu na potencjał wspinaczkowy wyrobisk skupionych w rejonie Krzemionek proponowane są przedsięwzięcia rewitalizacyjne zmierzające do stworzenia obszarów/parków rekreacyjno-sportowych.
Punkty ścieżki
Punkt 1. KAMIENIOŁOM „POD ŚW. BENEDYKTEM”
Pierwsza plansza prezentuje jeden z najstarszych kamieniołomów Krakowa – kamieniołom „pod św. Benedyktem”, w którym wydobycie górnojurarskich wapieni prowadzone było już od średniowiecza aż do XX wieku. Obecnie dawny kamieniołom jest miejscem szczególnego zainteresowania dla miłośników wspinaczki ze względu na wytyczenie tras wspinaczkowych na imponujących, pionowych ścianach. W kamieniołomie obserwować można ślady aktywności tektonicznej w postaci spękań i brekcji.
image Tablica w większej rozdzielczości (77.79 MB)
Punkt 2. PARK IM. WOJCIECHA BEDNARSKIEGO („SZKOŁA TWARDOWSKIEGO”)
Drugi z omawianych kamieniołomów obecnie znany jest jako Park im. Wojciecha Bednarskiego, choć przez mieszkańców miasta używana jest jego inna nazwa – „Szkoła Twardowskiego”, nawiązująca do legendy o Panu Twardowskim. W obserwowanych tu górnojurajskich wapieniach łatwo odnaleźć można powszechnie występujące, ciemniejsze od wapiennych skał krzemienie.
image Tablica w większej rozdzielczości (58.16 MB)
Punkt 3. ŁOM REDEMPTORYSTÓW („POD WIEŻĄ TV”)
Charakterystycznym elementem Łomu Redemptorystów jest kapliczka z figurką Matki Boskiej Różańcowej. Powyżej wyrobiska kamieniołomu znajduje się wieża telekomunikacyjna, z tego względu miejsce to często nazywane jest także „kamieniołomem pod wieżą TV”. W tym miejscu wydobywane były jurajskie wapienie skaliste facji uławiconej.
image Tablica w większej rozdzielczości (68.27 MB)
Punkt 4. KAMIENIOŁOM LIBAN (ŁOM „ZA TOREM”)
Imponujący kamieniołom Liban nazwę wziął od nazwiska przedsiębiorcy z branży kamieniarskiej, Bernarda Libana. Jurajskie wapienie z krzemieniami były tu wydobywane jeszcze po II wojnie światowej. Do dzisiaj zachowały się pozostałości infrastruktury kamieniołomu, budynków i urządzeń, które ze względu na brak zagospodarowania obiektu niszczeją. Obecnie obszar ten objęty jest ochroną jako użytek ekologiczny ze względu na samorzutny rozwój roślinności na terenie poeksploatacyjnym.
image Tablica w większej rozdzielczości (44.80 MB)
Punkt 5. KAMIENIOŁOM MIEJSKI
W dawnym Kamieniołomie Miejskim, funkcjonującym w latach 1886-1939, podobnie jak w pozostałych kamieniołomach Krzemionek Podgórskich wydobywane były górnojurajskie wapienie. Do dzisiaj na tym obszarze zachował się jeden z pieców wapienniczych, obecnie odrestaurowany. Zagospodarowanie terenu dawnego kamieniołomu jest nietypowe, a przez to interesujące: część jego obszaru została wykorzystana pod budowę nowego osiedla budynków wielorodzinnych „Wieliczka Garden”.
image Tablica w większej rozdzielczości (55.02 MB)
Punkt 6. KAMIENIOŁOM BONARKA
Kamieniołom Bonarka dokumentuje historię geologiczną tego obszaru od jury do neogenu. Eksploatacji podlegały wapienie górnej jury. Poza nimi w kamieniołomie obserwować można kredowe margle, negogeńskie paleogleby – caliche oraz iły. W skałach można znaleźć skamieniałości dawnych morskich organizmów.
