Podstawowe informacje
Geopark Kraina Polodowcowa nad Odrą nie bez powodu promuje się hasłem „Kamień w naturze, historii i kulturze”. Obszar ten w unikalny sposób łączy przyrodę nieożywioną ze środowiskiem biotycznym oraz historią i dziedzictwem kulturowym regionu.
Idea powołania na tym terenie geoparku jako transgranicznej, polsko-niemieckiej inicjatywy, pojawiła się w 2009 r. Projekt od początku był wspierany merytorycznie przez Oddział Pomorski PIG-PIB. Już w roku 2012 w Moryniu otwarte zostało centrum informacyjne Geoparku wraz z Aleją Gwiazd Plejstocenu – atrakcją turystyczną prezentującą ssaki epoki lodowej.
7 maja 2025 r. cztery gminy zaangażowane w rozwój Geoparku: Moryń, Cedynia, Chojna i Mieszkowice oraz Powiat Gryfiński podpisali list intencyjny dotyczący współpracy w zakresie rozwoju turystyki na tym terenie. Wśród instytucji wspierających w liście intencyjnym wymieniono: Województwo Zachodniopomorskie, Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Zachodniopomorskiego, Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, Zachodniopomorską Regionalną Organizację Turystyczną, Nadleśnictwo Mieszkowice, Nadleśnictwo Chojna, Kruszywa SKSM S.A., Kopalnię Kruszyw Moryń.
Zwierzęta epoki lodowej w Moryniu. Fot. A. Piotrowski
Lokalizacja
Geopark Kraina Polodowcowa nad Odrą zlokalizowany jest w północno-zachodniej części Polski, około 40 km od Szczecina. Jego obszar niemal pokrywa się z granicami Cedyńskiego Parku Krajobrazowego i jego otuliny. Geopark znajduje się w południowym fragmencie województwa zachodniopomorskiego. Tworzą go cztery gminy w powiecie gryfińskim: Chojna, Cedynia, Moryń oraz Mieszkowice. Pod względem fizycznogeograficznym leży w zachodniej części Pojezierza Południowobałtyckiego.
Dziedzictwo geologiczne
Geopark Kraina Polodowcowa nad Odrą leży w obrębie tzw. bloku Gorzowa, stanowiącego południową część niecki szczecińskiej. Jednak największy wpływ na kształtowanie się budowy geologicznej i związanej z nią różnorodności geomorfologicznej obszaru miały wkraczające wielokrotnie na ten teren lądolody. Przez ostatnie kilkanaście tysięcy lat utworzyła się pokrywa osadowa różnej miąższości, przykrywająca starsze osady (iłowce, mułki, piaski, iły) neogenu i paleogenu, a także starsze utwory mezozoiczne (osady facji węglanowej i ilastej górnej kredy), znane jedynie z wierceń. Plejstoceńskie osady to przede wszystkim gliny zwałowe, lodowcowe piaski i gliny moren czołowych i dennych, a także piaski fluwioglacjalne. Zaś holocen reprezentują piaski, mady oraz torfy.
Mogłoby się wydawać, że krajobraz rzeźbiony tylko w jednej epoce geologicznej jest dość monotonny, ale nic bardziej mylnego. Powierzchnia geoparku jest doskonałym dowodem na różnorodną działalność lądolodów wędrujących na ten obszar z północy. Szczególne znaczenie miało ostatnie zlodowacenie, północnopolskie. Ukształtowanie terenu opowiada dość krótką, ale niezmiernie interesującą historię geologiczną. Śladów działalności skandynawskich lądolodów należy szukać w morenowych pagórkach, wyżłobionych jarach i wąwozach, rozległych wysoczyznach, wypłaszczonym dnie doliny Odry oraz licznych głazach narzutowych. Elementy rzeźby młodoglacjalnej licznie występują na obszarze geoparku.
Odwiedzając okolicę warto odwiedzić „Aleję Gwiazd Plejstocenu” w Moryniu. W tej plenerowej ekspozycji prezentowane są modele ssaków epoki lodowej, w tym mamutów, prażubra, niedźwiedzia jaskiniowego. „Aleja” powstała tu nieprzypadkowo; naukowcy bowiem odnajdują w tym rejonie sporo kości mamutów. Ich obecność związana jest z teorią, że włochate ssaki próbując przekroczyć linię Odry wpadały w wartki nurt, tonęły, a ich szczątki osadzały się na dnie rzeki.
Ciekawym obiektem na mapie Geoparku jest również Jezioro Morzycko. Zbiornik ten charakteryzuje się sporą głębokością – maksymalnie jest to nawet 60 m. Rynna jeziora powstała w trakcie ostatniego zlodowacenia i przebiegała w wielu etapach. Jednak najciekawsze są odkrycia dokonane podczas wierceń w dnie jeziora. Uzyskany profil stanowi zapis zmian klimatu i roślinności od czasu wycofania się ostatniego lądolodu do dziś.
Jezioro Morzycko – widok z Alei Gwiazd Plejstocenu w kierunku wschodnim. Fot. A. Piotrowski
Dziedzictwo przyrodnicze
Wyrzeźbiony przez lądolody teren Geoparku Kraina Polodowcowa nad Odrą stał się miejscem sprzyjającym rozwojowi bioróżnorodności. Przyroda nieożywiona i żywa są przedmiotem ochrony w Cedyńskim Parku Krajobrazowym, który wraz z otuliną zajmuje ponad 90% obszaru Geoparku. Rozpoznano tu około 700 gatunków roślin, z których liczna grupa objęta jest ochroną. Powierzchnię Geoparku pokrywają przeważnie lasy, o różnym składzie gatunkowym. Na zboczach doliny Odry spotykane są murawy kserotermiczne z gatunkami stepowymi i śródziemnomorskimi, takimi jak m.in. rogownica kutnerowata, lepnica tatarska, wężymord stepowy i pajęcznica liliowata. Pod względem florystycznym najbardziej interesujący jest Rezerwat Bielinek, w którym można obserwować gatunki rzadkie, niespotykane nigdzie indziej w Polsce - gatunki charakterystyczne dla obszarów śródziemnomorskich, tak zwane relikty klimatyczne. Występują tu miedzy innymi dąb omszony, nawrot czerwonobłękitny, szyplin zielny i oman niemiecki.
Różnorodność biologiczna nie ogranicza się tylko do świata roślin. Obszar ten jest siedliskiem wielu gatunków zwierząt, często chronionych. Fauna reprezentowana jest przez liczne gatunki ptaków, motyli, płazów, gadów oraz ssaków. W lasach można spotkać watahy wilków, w ciekach i na ich brzegach wydry oraz bobry. Wśród ptaków występują m.in. bielik, kanie ruda i czarna, orlik krzykliwy, puchacz, pustułka, bocian czarny, krwawodziób, rycyk, pliszka górska, remiz i ohar. Wilgotne siedliska zamieszkują płazy, a wśród nich kumak nizinny i rzekotka drzewna. Świat bezkręgowców reprezentują kozioróg dębosz, jelonek rogacz czy pachnica dębowa.
Dziedzictwo kulturowe
Obszar Geoparku Kraina Polodowcowa nad Odrą był świadkiem burzliwych losów człowieka od czasów prehistorycznych aż po współczesność. To losy mezolitycznych łowców, Słowian, Waldensów, Templariuszy oraz Polaków i Polek ostatnich kilkudziesięciu lat, które zostawiły na okolicy wyraźny ślad.
O życiu i zwyczajach neolitycznych mieszkańców tego terenu opowiada tzw. rondel w Nowym Objezierzu. Jest to duża, kolista budowla, złożona z koncentrycznych rowów spełniających funkcje rytualne i społeczne. Te niezwykłe osady miały puste wnętrze, które mogło służyć zgromadzeniom, obrzędom albo obserwacjom astronomicznym.
O kolejnym ważnym wydarzeniu rozgrywającym się na tym obszarze w X w. przypomina monumentalny pomnik na Górze Czcibora. Rzeźba stoi dokładnie w miejscu słynnej bitwy pod Cedynią, w której starły się wojska Mieszka I z wojskami saskimi margrabiego Hodona. Pamięć o starciu jest wciąż żywa w lokalnej społeczności, która co roku przygotowuje jej rekonstrukcję.
Średniowieczny rozwój ośrodków miejskich zapisany jest w zespołach urbanistyczno-architektonicznych Morynia, Mieszkowic, Chojny oraz Trzcińska-Zdroju, a także w wieńcach murów obronnych Morynia i Trzcińska-Zdroju.
W wielu miejscowościach Geoparku można podziwiać budowle z różnych okresów historii ludzkości oraz kamienne kościoły. Wśród ważniejszych obiektów należy wymienić: imponującą, blisko stumetrową wieżę kościoła mariackiego w Chojnie, kościoły w Mętnie, Godkowie czy Krajniku Górnym, a także zbudowaną z kamieni granitowych romańską pseudobazylikę w Moryniu.
Głęboki ślad na okolicy odcisnęła także II wojna światowa. Dla uczczenia pamięci żołnierzy forsujących Odrę na odcinku Stara Rudnica – Gozdowice utworzono Rejon Pamięci Narodowej, z cmentarzem wojennym w Starych Łysogórkach.
Rekonstrukcje historyczne z warsztatami rzemiosł dawnych podczas Dni Cedyni. Fot. Miasto i Gmina Cedynia
Tekst: Agnieszka Ładocha
Mapa: Magdalena Furca
Konsultacje: dr Andrzej Konrad Piotrowski