Eksport i import surowców mineralnych TEST

Tendencje zmian obrotów handlowych

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 r. wyraźnie odbiło się w wynikach obrotów handlowych. W porównaniu z latami poprzednimi w 2004 r. zanotowano znaczne zmiany zarówno ilościowe, jak i wartościowe w eksporcie i imporcie surowców mineralnych. W 2005 r. ogólny poziom obrotów handlowych nie uległ już tak dużej zmianie, natomiast w roku 2006 dość wyraźnie zwiększyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu surowców mineralnych, przy czym wielkość obrotów handlowych pozostała na podobnym poziomie jak w roku poprzednim. W latach 2007–2008 znacznie wzrosła wielkość oraz wartość importu, zaś eksport zmniejszał się w ujęciu ilościowym. Wartość eksportu natomiast, po nieznacznym spadku w roku 2007, zwiększyła się w roku 2008. W roku 2009, ze względu na światowy kryzys gospodarczy, poziom obrotów handlowych zmniejszył się w zakresie wielkości i wartości zarówno w eksporcie, jak i w imporcie. W roku 2010 obroty handlowe wyraźnie wzrosły w eksporcie i imporcie, tak jeśli chodzi o wielkość, jak i o wartość. W latach 2011–2012 utrzymała się tendencja wzrostowa wartości obrotów handlowych, natomiast wielkość importu rosła w roku 2011 i zmniejszyła się w roku 2012, a tonaż eksportu po spadku w roku 2011 zwiększył się w roku kolejnym. W roku 2013 zmniejszyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu, a jednocześnie spadła wielkość importu i wzrósł tonaż eksportu surowców mineralnych. Lata 2014–2015 przyniosły spadki wartości tak sprzedanych, jak i sprowadzonych do Polski surowców. Jeśli chodzi o tonaż, to w 2014 roku zanotowano zmniejszenie eksportu, przy wzroście importu towarów, a w roku 2015 wzrost zarówno eksportu, jak i importu. W roku 2016 spadła wartość surowców zarówno sprowadzanych do Polski, jak i sprzedanych, przy czym nieznacznie wzrosła wielkość importu i zmniejszył się tonaż eksportu. W roku 2017 nastąpił zdecydowany wzrost wartości importu i niewielki wzrost wartości eksportu, natomiast w aspekcie tonażu zanotowano zwiększenie importu i niewielki spadek eksportu surowców. Podobne zmiany zaobserwowano w 2018 r. W 2019 r. odnotowano spadek importu, zarówno jeśli chodzi o wartość jak i wielkość, przy nieznacznym wzroście wartości eksportu i dość wyraźnym zmniejszeniu jego tonażu. Rok 2020 przyniósł zmniejszenie obrotów handlowych surowcami w obu aspektach (wartości i wielkości) w przywozie oraz wywozie towarów. W roku 2021 nieznacznie wzrósł tonaż importu, natomiast wyraźny wzrost odnotowano dla eksportu; jeśli chodzi o wartości obrotów handlowych, to nastąpiły duże przyrosty – zarówno w przywozie, jak i w wywozie surowców mineralnych. Rok 2022 przyniósł znaczne zmiany w obrotach handlowych surowcami mineralnymi – w wyniku agresji Rosji na Ukrainę zaburzeniom uległy rynki surowcowe. W aspekcie tonażu nastąpił niewielki spadek eksportu oraz znaczny wzrost importu surowców, natomiast niepewność dostaw spowodowała bardzo duże zmiany, jeśli chodzi o wartość obrotów handlowych (zwyżka cen). Zarówno eksport, jak i import charakteryzowały się znacznym wzrostem. W 2023 r. wielkość importu zmniejszyła się o ok. 4,6%, natomiast eksportu o ok. 0,2%. W aspekcie wartości zanotowano znaczne obniżki – w przypadku importu o prawie 19%, jeśli chodzi o eksport było to prawie 16%.

Tabulogramy Centrum Analitycznego od 2006 roku nie zawierają informacji dotyczących gazu ziemnego. Z informacji podanych zarówno przez Główny Urząd Statystyczny, jak i Centrum Analityczne wynika, iż dane te objęte zostały tajemnicą statystyczną i nie mogą być udostępniane. Jest to związane z Rozporządzeniem (WE) nr 638/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie danych statystycznych Wspólnoty odnoszących się do handlu towarami między Państwami Członkowskimi oraz uchylającego Rozporządzenie Rady (EWG) 3330/91. Artykuł 11 tego rozporządzenia mówi o poufności danych statystycznych i pozwala na utajnienie przez organy państwowe danych, na wniosek podmiotu, który poprzez dane statystyczne może zostać pośrednio zidentyfikowany. Eksport gazu ziemnego jest niewielki (w 2022 r. wyniósł 0,59 mld m³) i brak danych nie wpływa w istotnym stopniu na ocenę ogólnej ilości i wartości sprzedawanych z Polski surowców mineralnych. Brak danych w zakresie importu tego surowca wyraźnie natomiast obniża zarówno całkowitą ilość, jak i wartość sprowadzonych do kraju surowców mineralnych. Jedyne dostępne dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski publikowane są corocznie przez Główny Urząd Statystyczny w publikacji „Gospodarka paliwowo-energetyczna”. Dane te dotyczą jedynie wielkości importu gazu (bez podania kierunków wymiany handlowej), a nie jego wartości, stąd też nie zostały ujęte w niniejszym opracowaniu – warto natomiast odnotować, iż w analizowanym okresie import surowca z poziomu 9-10 mld m³ rocznie w latach 2009-2010 wzrósł do ok. 14,95 mld m³ w roku 2018, ok. 16,75 mld m³ w roku 2019, ok. 16,51 mld m³ w roku 2020, ok. 17,54  mld m³ w roku 2021 oraz spadł w roku 2022 do ok. 14,43 mld m³ (dane za rok 2023 opublikowane zostaną w późniejszym terminie). Tym samym należy pamiętać o tym, że saldo obrotów handlowych surowcami mineralnymi będzie zawyżone właśnie o w/w wartości.

Eksport i import surowców mineralnych – porównanie z poprzednimi latami

Całkowita wartość eksportu surowców mineralnych w 2023 roku spadła w stosunku do roku poprzedniego o 18 160 746 tys. PLN (15,81%) i wyniosła 96 688 030 tys. PLN. Wartość importu zmniejszyła się natomiast o 41 187 226 tys. PLN (18,64%) i wyniosła 179 757 660 tys. PLN. Saldo wartości obrotów handlowych (eksport–import) pozostało ujemne, przy czym poprawiło się w stosunku do 2022 r. o 23 026 480 tys. PLN. Jego wartość bezwzględna (bez gazu ziemnego) wyniosła 83 069 629 tys. PLN. W ujęciu ilościowym w 2023 roku zmniejszyła się zarówno wielkość importu, jak i eksportu. Tonaż towarów w eksporcie wyniósł 31 844 tys. ton i był mniejszy w stosunku do roku poprzedniego o 60 tys. ton (0,19%). Całkowita wielkość importu wyniosła 76 547 tys. ton i spadła o 3 683 tys. ton (4,59%) w porównaniu z 2022 rokiem.

Kształtowanie się wielkości i wartości obrotów surowcami mineralnymi zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie podstawowych grup kopalin przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Import i eksport surowców mineralnych w 2023 roku

W 2023 r., tak jak w latach wcześniejszych, największy udział w wartości importu surowców mineralnych miały surowce energetyczne. Udział ten wyniósł 72,1% i w stosunku do roku 2022 zwiększył się o 2,5% (przy braku danych dotyczących gazu ziemnego). W eksporcie udział tej grupy surowców zmniejszył się natomiast nieznacznie – o 0,7% i wyniósł 41,8%. Tym samym surowce energetyczne były drugą najważniejszą grupą surowców w aspekcie kolejności udziału w wartości eksportu. Pierwsze miejsce zajęły surowce metaliczne, z udziałem wynoszącym 45,2% (wzrost o 3,0%). Grupa surowców metalicznych tradycyjnie była natomiast druga, jeśli chodzi o udział w wartości importu – wyniósł on 19,8% i zmniejszył się o 1,7% w stosunku do roku 2022.

Obie wymienione wyżej grupy stanowiły aż 91,9% ogólnej wartości importu i 87,0% wartości eksportu w 2023 r.

Najniższy udział w obrotach handlu zagranicznego, podobnie jak w latach wcześniejszych, miały surowce skalne. W wartości importu wynosił on 2,4%, a eksportu - 4,7%. Razem z surowcami chemicznymi stanowiły one 8,1% wartości importu i 13,0% wartości eksportu w obrotach handlowych w 2023 r. Warto zwrócić uwagę, że w przypadku surowców chemicznych udział zarówno w imporcie, jak i eksporcie zmniejszył się, natomiast jeśli chodzi o surowce skalne w obu aspektach nastąpił nieznaczny wzrost.

Ilościowe i wartościowe relacje eksportu i importu w poszczególnych grupach surowców przedstawiały się następująco:

• W grupie surowców energetycznych tonaż surowców importowanych był w 2023 roku wyższy niż eksportowanych, nawet pomimo nieuwzględnienia danych dotyczących importu gazu ziemnego. Saldo wartości obrotów handlowych pozostało zdecydowanie ujemne i wyniosło 89 218 171 tys. PLN. Po dwóch latach pogarszania salda był to pierwszy rok z wyraźną jego poprawą – tzn. o 15 743 809 tys. PLN, czyli o 15,0%. Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu danych dotyczących gazu ziemnego, wartość importu byłaby znacznie wyższa, a tym samym saldo obrotów handlowych jeszcze bardziej ujemne.
• W grupie surowców metalicznych tonaż importowanych surowców również był wyższy niż eksportowanych, przy czym zanotowaną wyraźną poprawę salda w porównaniu z rokiem poprzednim. Pomimo niekorzystnej proporcji tonażu, dzięki korzystnej koniunkturze cen (sprzedaż droższych metali, przy imporcie tańszych) do 2016 r. stale uzyskiwano dodatnie saldo wartości obrotów handlowych tą grupą surowców. W kolejnych dwóch latach natomiast saldo po raz pierwszy osiągało wartości ujemne – w 2017 r. pogorszyło się w porównaniu z rokiem poprzednim aż o 1 801 291 tys. PLN i wyniosło 1 342 203 tys. PLN, a w 2018 roku utrzymało się na zbliżonym poziomie i wyniosło 1 252 588 tys. PLN (poprawa o 89 615 tys. PLN, czyli 6,68%). Rok 2019 przyniósł jednak zdecydowaną poprawę i powrót salda do dodatnich wartości – wyniosło ono 2 061 470 tys. PLN i było korzystniejsze niż w 2018 r. o 3 314 058 tys. PLN (wzrost ponad 1,5-krotny). W 2020 r. dodatnie saldo wartości obrotów handlowych osiągnęło poziom z 2014 r. – wyniosło 4 783 986 tys. PLN, co oznacza, że poprawiło się w stosunku do 2019 r. aż o 2 722 516 tys. PLN (wzrost 2,3-krotny). Wyraźna poprawa salda nastąpiła także w 2021 r. – o 1 801 256 tys. PLN (37,65%) do poziomu 6 585 251 tys. PLN, czyli najwyższego od 2013 r. W 2022 r. zanotowano zdecydowane pogorszenie salda wartości – do poziomu +1 009 261 tys. PLN. Ostatni rok analizowanego okresu przyniósł poprawę salda wartości – aż do +8 139 541 tys. PLN, czyli o 7 130 280 tys. PLN.
• W grupie surowców chemicznych tonaż surowców sprowadzonych do Polski w 2023 r. był większy niż tonaż surowców sprzedanych z kraju. Wartość importu zmniejszyła się znacząco – o 4 467 966 tys. PLN (30,23%), natomiast wartość eksportu spadła o 4 657 621 tys. PLN, czyli 36,68%. Saldo wartości obrotów handlowych pozostało ujemne, przy czym było bardziej korzystne niż w roku 2022 – miało wartość 2 271 897 tys. PLN.
• W grupie surowców skalnych saldo wartości obrotów handlowych po raz pierwszy od wielu lat było dodatnie i wyniosło 280 897 tys. PLN. Saldo poprawiło się w porównaniu z 2022 r. o 342 046 tys. PLN, na skutek mniejszego spadku wartości eksportu (o 328 104 tys. PLN, czyli o 6,72%) niż importu (o 670 150 tys. PLN, czyli o 13,56%).

Zestawienie wartości salda eksport–import ogółem i dla poszczególnych grup surowców w ostatnich 10 latach zestawiono w tabeli 2. Zestawienie salda wartości obrotów surowcami mineralnymi ograniczone zostało do ostatnich dziesięciu lat, w których dane przedstawiające polski handel zagraniczny podawane były według cen transakcyjnych.

Tabela 2. Saldo wartości eksport–import surowców mineralnych w latach 2014–2023 (mln PLN)

Porównanie salda wielkości eksportu i importu surowców mineralnych ogółem, a także w poszczególnych grupach, w latach 2014–2023, przedstawiono w tabeli 3.

Tabela 3. Saldo ilości (tonaż) eksport–import surowców mineralnych w latach 2014–2023 (mln ton)

Dane przedstawione w tabeli 2 wyraźnie pokazują, iż jedynie w przypadku surowców metalicznych do 2016 r. stale występowała przewaga wartości eksportu nad importem i saldo pozostawało korzystne. Rok 2016 był jednocześnie już trzecim z rzędu, w którym zanotowano bardzo wyraźne zmniejszenie salda obrotów. W kolejnych dwóch latach saldo uległo pogorszeniu i było ujemne, lata 2019-2021 przyniosły natomiast powrót do poziomu wyraźnie dodatniego, najwyższego od 2012 r. Dopiero w ostatnim, 2022 r., zanotowano kilkukrotne pogorszenie salda, a znaczący wzrost do wyraźnie dodatniego nastąpił w 2023 r. Saldo wartości obrotów handlowych pozostałymi trzema grupami surowców od lat pozostawało niekorzystne. W przypadku surowców chemicznych w prawie całym analizowanym okresie widoczna jest tendencja spadkowa salda, zahamowana w 2017 r. oraz w latach 2020-2021. Dla grupy surowców energetycznych, w ostatnich latach zaobserwować można krótkotrwałe zmiany trendów w obrotach handlowych – korzystny w latach 2015-2016 (w efekcie saldo na poziomie ok. -25,7 mld PLN), spadkowy w latach 2017-2018 do poziomu ok. -54,9 mld PLN oraz ponowna, wyraźna poprawa w latach 2019-2020 – do poziomu ok. -33,8 mld PLN. W kolejnych dwóch latach saldo ponownie się pogorszyło – do poziomu ok. -105 mld PLN, czyli najgorszego w całym analizowanym okresie; rok 2023 przyniósł poprawę salda do ok -89 mld PLN. W przypadku surowców skalnych załamanie i wyraźne pogorszenie salda obrotów handlowych wystąpiło w latach 2017-2018, korzystne zmiany natomiast zanotowano w 2013 r., w latach 2015-2016, 2019-2020, w 2022 r. oraz w ostatnim roku – po raz pierwszy w całym analizowanym okresie do wartości dodatniej.

Dane zawarte w tabeli 3 pokazują, iż w całym analizowanym okresie salda wielkości obrotów handlowych wszystkimi grupami surowców pozostają wyraźnie ujemne. W przypadku surowców metalicznych niekorzystna tendencja salda obrotów handlowych utrzymywała się w latach 2013-2018, a zahamowana została wyraźną poprawą w ostatnich 5 latach (do poziomu -3,83 mln ton). Surowce skalne charakteryzowały się do 2017 r. dość stabilnym poziomem salda. Kolejne dwa lata to znaczące pogorszenie tendencji, natomiast lata 2020-2023 to poprawa do -2,77 mln ton. Dla surowców energetycznych notowane saldo utrzymywało się w latach 2014-2016 na wyrównanym poziomie, lata 2017-2018 to znaczny spadek wyhamowany w latach 2019-2021. Rok 2022 przyniósł ponowne zwiększenie przewagi tonażu importu nad eksportem, a rok 2023 to nieznaczna poprawa salda tonażu. Jeśli chodzi o surowce chemiczne, jeszcze w 2009 r. saldo pozostawało nieznacznie dodatnie, kolejnych kilkanaście lat przyniosło natomiast tendencję spadkową, z niewielkimi rocznymi wahaniami. Lata 2020-2022 przyniosły poprawę salda, natomiast rok 2023 jego znaczne pogorszenie. Należy mieć na uwadze, iż w przypadku surowców energetycznych – biorąc pod uwagę wielkość importu gazu ziemnego do kraju podawaną przez GUS (ok. 14,43 mld m³ w 2022 r.) – saldo tonażu obrotów handlowych wyniosłoby w 2023 r. ok. -51 mln ton. Przy tym samym założeniu ogólne saldo ilości dla wszystkich surowców wyniosłoby około -59 mln ton.

Poniżej przedstawiono zmiany salda wartości oraz wielkości importu i eksportu ogółem w latach 2014-2023 (Fig. 1 i 2).

Fig. 1. Saldo wartości polskiego importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2014-2023 (mld PLN)

Fig. 2. Saldo wielkości polskiego eksportu i importu surowców mineralnych w latach 2014-2023 (mln ton)

Na pierwszym wykresie przedstawiono saldo wartości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce. W analizowanym okresie wyraźna poprawa salda miała miejsce w roku 2015, w latach 2019-2020 oraz w 2023 r., spadkowa w latach 2017-2018 i 2021-2022 – saldo przekroczyło wówczas barierę -100 mld PLN. Najbardziej korzystne saldo (chociaż i tak ujemne) zanotowano w 2016 r. (-27,73 mld PLN).

Saldo wielkości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce w analizowanym okresie charakteryzowało się tendencją spadkową w latach 2015-2018 do poziomu najbardziej ujemnego -50,61 mln ton; tendencją wyraźnie wzrostową w latach 2019-2021 – do -38,36 mln ton oraz zdecydowanym spadkiem do poziomu -48,33 mln ton w 2022 r. W 2023 r. nastąpiła poprawa do poziomu -44,70 mln ton. Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu wielkości importu gazu ziemnego do Polski, wynoszącej wg GUS ok. 14,43 mld m³, saldo tonażu surowców zmniejszyłoby się do ok. -59 mln ton w 2023 r.

Porównanie procentowych udziałów głównych grup surowcowych w wartości polskiego eksportu i importu przedstawiono graficznie na figurach 3 i 4.

Fig. 3. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego importu surowców w latach 2022-2023

Fig. 4. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego eksportu surowców w latach 2022-2023

Sumaryczne wartości importu i eksportu surowców mineralnych w 2023 roku w porównaniu z odpowiednimi wartościami z 2022 roku przedstawia tabela 4.

Tabela 4. Porównanie wartości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2022–2023 (ceny transakcyjne – mln PLN)

Ogólna wartość importu w 2023 roku w stosunku do roku 2022 spadła o 18,64% (41,19 mld PLN), a wartość eksportu o 15,81% (18,16 mld PLN).

W imporcie zanotowano spadki wartości obrotów handlowych we wszystkich grupach surowców: chemicznych – o 30,23% (4,47 mld PLN); metalicznych – o 25,12% (11,92 mld PLN); energetycznych – o 15,69% (24,13 mld PLN); skalnych – o 13,56% (0,67 mld PLN).

Wartość eksportu również zmniejszyła się dla 4 grup surowców – w przypadku surowców chemicznych o 36,68% (4,66 mld PLN), dla surowców energetycznych o 17,18% (8,38 mld PLN), dla surowców metalicznych o 9,89% (4,79 mld PLN), a dla surowców skalnych o 6,72% (0,33 mld PLN).

Kształtowanie się ilościowych relacji w obrotach surowcami w latach 2022–2023 przedstawia tabela 5.

Tabela 5. Porównanie wielkości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2022–2023 (mln ton)

Ogólna wielkość importu w roku 2023 w porównaniu z rokiem poprzednim zmniejszyła się o 4,59% (3,68 mln ton), a wielkość eksportu spadła o 0,19% (0,06 mln ton). We wszystkich 4 grupach surowców nastąpiły spadki tonażu importu – w przypadku surowców skalnych o 11,44% (1,00 mln ton), dla surowców metalicznych o 10,81% (1,01 mln ton), dla surowców chemicznych o 2,88% (0,15 mln ton), natomiast dla surowców energetycznych o 2,67% (1,52 mln ton).

Tonaż eksportu wzrósł w 2 grupach surowców – w grupie surowców metalicznych wyniósł 12,50% (0,50 mln ton), natomiast w grupie surowców energetycznych 1,76% (0,32 mln ton). Spadki tonażu zanotowano w przypadku: surowców chemicznych o 13,75% (0,62 mln ton), natomiast w grupie surowców skalnych 5,15% (0,27 mln ton).

Szczegółowy wykaz surowców i niektórych półproduktów będących przedmiotem polskiej wymiany międzynarodowej w 2023 roku przedstawiono w tabeli 6.

Tabela 6. Import i eksport surowców mineralnych i niektórych półproduktów w 2023 roku

Zintegrowana Taryfa Wspólnot Europejskich - TARIC

W stosunku do poprzednich edycji Bilansu, lista prezentowanych towarów jest stale uaktualniana zgodnie z tabulogramami Centrum Analitycznego, opartymi o Zintegrowaną Taryfę Wspólnot Europejskich – TARIC. Została ona ustanowiona art. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 256 z 07.09.1987 r., str. 1), a zmieniona rozporządzeniem Komisji (UE) nr 1006/2011 z dnia 27 września 2011 r. zmieniającym załącznik i do rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 282 z 28.10.2011 r.).

TARIC oparty jest o Nomenklaturę Scaloną (CN – Combined Nomenclature), stanowiącą podstawową nomenklaturę dla Wspólnej Taryfy Celnej oraz dla statystyk handlu zagranicznego Wspólnoty oraz wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi. Nomenklaturę CN ustanowiono na mocy ww. rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. – akt ten jest aktualizowany co roku w formie rozporządzenia wykonawczego Komisji Europejskiej i jest publikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, seria L. Nomenklatura ta zawiera ok. 10 000 pozycji i jest kodowana na 8 cyfrach, co stanowi rozwinięcie Zharmonizowanego Systemu Określania i Kodowania Towarów (HS – Harmonized System) – na poziomie 6 cyfr jest zbieżna z nomenklaturą HS. System HS wprowadzony został w życie Międzynarodową Konwencją w sprawie Zharmonizowanego Systemu Oznaczania i Kodowania towarów, sporządzoną pod auspicjami Rady Współpracy Celnej w Brukseli dnia 14 czerwca 1983 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 11, poz. 62).

TARIC zawiera wszystkie środki handlowe ustanowione w prawodawstwie UE (taryfowe, rolne i ekonomiczne). Jest codziennie aktualizowany i utrzymywany w prawie wszystkich językach Wspólnoty. Używany jest przez Komisję Europejską i państwa członkowskie w celu stosowania środków Wspólnoty dotyczących przywozu i wywozu oraz do wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi (tam, gdzie to konieczne). Codzienne zmiany w prawodawstwie Wspólnoty rejestrowane są w bazie danych, aktualizowanej na bieżąco – państwa członkowskie są elektronicznie powiadamiane o nowelizacjach, co pozwala na zmianę ich własnych taryf roboczych i plików taryfowych. System TARIC nie posiada statusu instrumentu prawnego, ale jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych, zgodnie z art. 5 rozporządzenia (EWG) nr 2658/87, zmienionego rozporządzeniem Rady (WE) nr 254/2000 r. (Dz. U. L z 03.02.2000 r., str. 16).

W Polsce TARIC utrzymywany jest przez Departament Ceł Ministerstwa Finansów w ramach Informacyjnego Systemu Zintegrowanej Taryfy Celnej ISZTAR 3. ISZTAR umożliwia dostarczenie dla polskiej administracji celnej oraz wszystkich zainteresowanych szczegółowych informacji dotyczących obrotu towarowego. W przeglądarce Systemu ISZTAR prezentowane są zarówno dane unijne z systemu TARIC, jak i dane polskie, takie jak podatek VAT czy podatek akcyzowy. System ISZTAR – podobnie jak TARIC – nie posiada statusu instrumentu prawnego, lecz jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych.

Jednostki miar są zgodne z ewidencją i statystyką handlu zagranicznego. Wielkość obrotów dotyczących wszystkich grup surowców wyraża się w jednostkach masy, tj. w kilogramach, względnie w jednostkach pochodnych. Jednostki miar oraz ich symbole cyfrowe i literowe wynikają z wykazu jednostek miar obowiązujących w statystyce państwowej.

Najważniejsze surowce w obrotach handlowych

Z zestawionych w tabeli 6 wartości wynika, że w 2023 roku surowcami o największym udziale w wartości importu (procenty w nawiasach oznaczają udział w ogólnej wartości importu surowców mineralnych) były:

• w grupie surowców energetycznych: ropa naftowa (36,06%), produkty naftowe (24,12%) i węgiel kamienny (8,50% – w tym energetyczny 6,99% i koksowy 1,51%); przy braku danych na temat importu gazu ziemnego);
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii aluminium (4,50%), surowce i produkty metalurgii miedzi (4,04%) oraz surowce i produkty metalurgii żelaza (3,62%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (2,50%), surowce potasu - nawozy potasowe i związki potasu (0,93%) oraz krzem (0,91%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (0,57%), materiały izolacyjne (0,38%), cement (0,30%), minerały i skały o znaczeniu technicznym (0,16%) oraz materiały ogniotrwałe (0,15%).

Wartość importu wyżej wymienionych surowców stanowiła 86,74% całkowitej wartości importu surowców w 2023 roku.

W ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych w 2023 roku największy udział miały natomiast:

• w grupie surowców energetycznych: produkty naftowe (15,76%), koks i półkoks (12,04%), węgiel kamienny (5,21% - w tym energetyczny 1,35% i koksowy 3,86%) oraz produkty koksochemiczne (4,43%);
• spośród surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii miedzi (13,88%), w tym miedź rafinowana – 11,31%; metale szlachetne (9,18%), surowce i produkty metalurgii żelaza (7,65%) oraz surowce i produkty metalurgii aluminium (5,23%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (4,64%), sól i związki sodu (1,37%), krzem (0,72%), hel (0,40%) oraz fosfor (0,32%);
• w grupie surowców skalnych: materiały izolacyjne (2,43%), minerały i skały o znaczeniu technicznym (0,40%), kamienie bloczne i łamane (0,40%), cement (0,38%) oraz gips (0,35%).

Udział wyżej wymienionych surowców w całkowitej wartości polskiego eksportu surowców w 2023 roku stanowił 75,61%.

W aspekcie wielkości obrotów handlowych w 2023 r. surowcami o największym udziale w tonażu importu były:

• w grupie surowców energetycznych: ropa naftowa (32,66%), węgiel kamienny (22,11% – w tym energetyczny 19,28% i koksowy 2,83%) i produkty naftowe (15,68%); przy braku danych na temat importu gazu ziemnego;
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii żelaza (7,32%), surowce i produkty metalurgii aluminium (1,20%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (0,48%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (3,18%), sól i związki sodu (1,67%) oraz surowce potasu - nawozy potasowe i związki potasu (1,09%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (4,30%), piaski (kruszywo drobne i grube; 1,48%), cement (1,44%) oraz skalenie (0,48%).

Wielkość importu wyżej wymienionych surowców stanowiła 93,09% całkowitej wielkości importu surowców w 2023 roku.

W ogólnym tonażu eksportu surowców mineralnych w 2023 r. największy udział miały natomiast:

• w grupie surowców energetycznych: koks i półkoks (21,54%), węgiel kamienny (14,95% - w tym energetyczny 4,82% i koksowy 10,13%) oraz produkty naftowe (13,25%);
• spośród surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii żelaza (10,01%), surowce i produkty metalurgii aluminium (1,84%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (1,30%), w tym miedź rafinowana – 0,95%;
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (6,34%), sól i związki sodu (2,50%) oraz siarka (2,46%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (6,47%), wapno (3,65%), cement (1,05%), piaski szklarskie (1,01%) oraz gips (0,95%).

Udział wyżej wymienionych surowców w całkowitej wielkości polskiego eksportu surowców w 2023 roku stanowił 87,32%.

Główni partnerzy handlowi

Kierunki importu i eksportu 4 podstawowych grup surowców w 2023 roku przedstawiono w tabeli 7, zestawiając po 25 krajów będących głównymi partnerami handlowymi Polski.

Tabela 7. Kierunki importu i eksportu surowców w 2023 roku

Podobnie jak w latach wcześniejszych, w 2023 r. największy pod względem wartości był eksport polskich surowców mineralnych do Niemiec (22 549 892 tys. PLN, czyli 23,32%), a następnie do Ukrainy (11 970 792 tys. PLN, czyli 12,38%) i Republiki Czeskiej (9 375 123 tys. PLN, czyli 9,70%). Wartość towarów sprzedanych do tych krajów wyniosła 43 895 807 tys. PLN i stanowiła 45,40% ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych z Polski w 2023 roku. Pozycja Niemiec na liście partnerów handlowych Polski nie zmieniła się w stosunku do 2022 r., natomiast Ukraina i Republika Czeska zamieniły się miejscami. W porównaniu z 2022 r. wartość towarów wyeksportowanych do Niemiec spadła o 4 818 183 tys. PLN (17,61%), w przypadku Ukrainy zwiększyła się o 745 763 tys. PLN (6,64%). Jeśli chodzi o Republikę Czeską to zanotowano spadek o 2 984 771 tys. PLN (24,15%). Procentowy udział 10 największych partnerów handlowych w wartości eksportu surowców mineralnych z Polski przedstawiono na figurze 5.

Fig. 5. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego eksportu surowców mineralnych w 2023 roku

Największy udział w ogólnej wartości importu surowców do Polski w 2023 roku miała Arabia Saudyjska, z której sprowadzono surowców mineralnych i półproduktów za sumę 31 433 719 tys. PLN, co stanowiło 17,49% ogólnej wartości. Drugie miejsce zajęła Norwegia (25 863 680 tys. PLN, czyli 14,39%), natomiast na trzeciej pozycji znalazły się Niemcy (17 163 526 tys. PLN, czyli 9,55%). W porównaniu z 2022 r. Arabia Saudyjska awansowała z 2. na 1. miejsce, Norwegia z 4. na 2., natomiast pozycja Niemiec nie zmieniła się. Rosja w 2023 r. znalazła się na miejscu 5. Łączny import towarów od tych partnerów handlowych stanowił 41,42% ogólnej wartości importu i wyniósł 74 460 924 tys. PLN. Należy jednak wziąć pod uwagę, iż proporcje te uległyby zmianie, gdyby wziąć pod uwagę dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski. Wartość towarów sprowadzonych z Arabii Saudyjskiej wzrosła znacząco – o 5 730 032 tys. PLN (22,29%), w przypadku Norwegii nastąpił prawie 2-krotny wzrost – o 12 738 031 tys. PLN, natomiast jeśli chodzi o Niemcy zanotowano spadek o 3 945 434 tys. PLN (18,69%). Na figurze 6 zaprezentowano udział poszczególnych krajów w wartości importu surowców mineralnych do Polski w 2023 r.

Fig. 6. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego importu surowców mineralnych w 2023 roku

W aspekcie ilościowym najważniejszymi partnerami handlowymi Polski w eksporcie surowców mineralnych były: Niemcy, Republika Czeska oraz Ukraina. Do krajów tych sprzedano odpowiednio 5,68 mln ton, 5,65 mln ton i 4,05 mln ton surowców mineralnych, co stanowiło odpowiednio 17,83%, 17,75% oraz 12,71% całkowitego tonażu eksportu. Łącznie do krajów tych wyeksportowano 48,28% (15,37 mln ton) wszystkich surowców. Niemcy i Republika Czeska zamieniły się miejscami w porównaniu z 2022 r., natomiast pozycja Ukrainy nie zmieniła się. W przypadku Niemiec w porównaniu z 2022 r. zanotowano spadek tonażu eksportu o 0,56 mln ton (8,97%), jeśli chodzi o Republikę Czeską spadek był większy i wyniósł 1,43 mln ton (20,20%), natomiast dla Ukrainy wzrost wyniósł 1,02 mln ton (33,66%).

W imporcie pierwsze trzy miejsca pod względem tonażu surowców mineralnych zajęły w 2023 r.: Arabia Saudyjska, Norwegia i Niemcy. Z pierwszego z wymienionych krajów sprowadzono 11,70 mln ton, co stanowiło 15,29% całkowitej wielkości importu; z Norwegii i Niemiec pochodziło odpowiednio 11,06 mln ton (14,45%) oraz 5,89 mln ton (7,69%). Łącznie kraje te odpowiadały za 37,43% (28,65 mln ton) łącznego tonażu importu w 2023 r. Arabia Saudyjska zajęła miejsce Rosji, która znalazła się na 7. miejscu, Norwegia awansowała z pozycji nr 5., natomiast miejsce Niemiec nie zmieniło się. W przypadku Arabii Saudyjskiej tonaż importu wzrósł bardzo wyraźnie – o 4,23 mln ton (56,63%), jeśli chodzi o Norwegią wzrost wyniósł 6,02 mln ton (ponad 2-krotny), natomiast dla Niemiec zanotowano spadek o 0,58 mln ton (8,96%).

Tendencje zmian obrotów handlowych

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 r. wyraźnie odbiło się w wynikach obrotów handlowych. W porównaniu z latami poprzednimi w 2004 r. zanotowano znaczne zmiany zarówno ilościowe, jak i wartościowe w eksporcie i imporcie surowców mineralnych. W 2005 r. ogólny poziom obrotów handlowych nie uległ już tak dużej zmianie, natomiast w roku 2006 dość wyraźnie zwiększyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu surowców mineralnych, przy czym wielkość obrotów handlowych pozostała na podobnym poziomie jak w roku poprzednim. W latach 2007–2008 znacznie wzrosła wielkość oraz wartość importu, zaś eksport zmniejszał się w ujęciu ilościowym. Wartość eksportu natomiast, po nieznacznym spadku w roku 2007, zwiększyła się w roku 2008. W roku 2009, ze względu na światowy kryzys gospodarczy, poziom obrotów handlowych zmniejszył się w zakresie wielkości i wartości zarówno w eksporcie, jak i w imporcie. W roku 2010 obroty handlowe wyraźnie wzrosły w eksporcie i imporcie, tak jeśli chodzi o wielkość, jak i o wartość. W latach 2011–2012 utrzymała się tendencja wzrostowa wartości obrotów handlowych, natomiast wielkość importu rosła w roku 2011 i zmniejszyła się w roku 2012, a tonaż eksportu po spadku w roku 2011 zwiększył się w roku kolejnym. W roku 2013 zmniejszyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu, a jednocześnie spadła wielkość importu i wzrósł tonaż eksportu surowców mineralnych. Lata 2014–2015 przyniosły spadki wartości tak sprzedanych, jak i sprowadzonych do Polski surowców. Jeśli chodzi o tonaż, to w 2014 roku zanotowano zmniejszenie eksportu, przy wzroście importu towarów, a w roku 2015 wzrost zarówno eksportu, jak i importu. W roku 2016 spadła wartość surowców zarówno sprowadzanych do Polski, jak i sprzedanych, przy czym nieznacznie wzrosła wielkość importu i zmniejszył się tonaż eksportu. W roku 2017 nastąpił zdecydowany wzrost wartości importu i niewielki wzrost wartości eksportu, natomiast w aspekcie tonażu zanotowano zwiększenie importu i niewielki spadek eksportu surowców. Podobne zmiany zaobserwowano w 2018 r. W 2019 r. odnotowano spadek importu, zarówno jeśli chodzi o wartość jak i wielkość, przy nieznacznym wzroście wartości eksportu i dość wyraźnym zmniejszeniu jego tonażu. Rok 2020 przyniósł zmniejszenie obrotów handlowych surowcami w obu aspektach (wartości i wielkości) w przywozie oraz wywozie towarów. W roku 2021 nieznacznie wzrósł tonaż importu, natomiast wyraźny wzrost odnotowano dla eksportu; jeśli chodzi o wartości obrotów handlowych, to nastąpiły duże przyrosty – zarówno w przywozie, jak i w wywozie surowców mineralnych. Rok 2022 przyniósł znaczące zmiany w obrotach handlowych surowcami mineralnymi – w wyniku agresji Rosji na Ukrainę zaburzeniom uległy rynki surowcowe. W aspekcie tonażu nastąpił niewielki spadek eksportu oraz znaczący wzrost importu surowców, natomiast niepewność dostaw spowodowała bardzo duże zmiany, jeśli chodzi o wartość obrotów handlowych (zwyżka cen). Zarówno eksport, jak i import charakteryzowały się znacznym wzrostem.

Tabulogramy Centrum Analitycznego od 2006 roku nie zawierają informacji dotyczących gazu ziemnego. Z informacji podanych zarówno przez Główny Urząd Statystyczny, jak i Centrum Analityczne wynika, iż dane te objęte zostały tajemnicą statystyczną i nie mogą być udostępniane. Jest to związane z Rozporządzeniem (WE) nr 638/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie danych statystycznych Wspólnoty odnoszących się do handlu towarami między Państwami Członkowskimi oraz uchylającego Rozporządzenie Rady (EWG) 3330/91. Artykuł 11 tego rozporządzenia mówi o poufności danych statystycznych i pozwala na utajnienie przez organy państwowe danych, na wniosek podmiotu, który poprzez dane statystyczne może zostać pośrednio zidentyfikowany. Eksport gazu ziemnego jest niewielki (w 2021 r. wyniósł 0,11 mld m³) i brak danych nie wpływa w istotnym stopniu na ocenę ogólnej ilości i wartości sprzedawanych z Polski surowców mineralnych. Brak danych w zakresie importu tego surowca wyraźnie natomiast obniża zarówno całkowitą ilość, jak i wartość sprowadzonych do kraju surowców mineralnych. Jedyne dostępne dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski publikowane są corocznie przez Główny Urząd Statystyczny w publikacji „Gospodarka paliwowo-energetyczna”. Dane te dotyczą jedynie wielkości importu gazu (bez podania kierunków wymiany handlowej), a nie jego wartości, stąd też nie zostały ujęte w niniejszym opracowaniu – warto natomiast odnotować, iż w analizowanym okresie import surowca z poziomu 9-10 mld m³ rocznie w latach 2009-2010 wzrósł do ok. 14,95 mld m³ w roku 2018, ok. 16,75 mld m³ w roku 2019, ok. 16,51 mld m³ w roku 2020 oraz do ok. 17,54  mld m³ w roku 2021 (dane za rok 2022 opublikowane zostaną w późniejszym terminie). Tym samym należy pamiętać o tym, że saldo obrotów handlowych surowcami mineralnymi będzie zawyżone właśnie o w/w wartości.

Eksport i import surowców mineralnych – porównanie z poprzednimi latami

Całkowita wartość eksportu surowców mineralnych w 2022 roku wzrosła w stosunku do roku poprzedniego o 34 229 818 tys. PLN (42,46%) i wyniosła 114 848 776 tys. PLN. Wartość importu zwiększyła się natomiast o 92 430 678 tys. PLN (71,92%) i wyniosła 220 944 886 tys. PLN. Saldo wartości obrotów handlowych (eksport–import) pozostało ujemne i uległo zdecydowanemu pogorszeniu w stosunku do 2021 r. – o 58 200 860 tys. PLN. Jego wartość bezwzględna (bez gazu ziemnego) wyniosła 106 096 110 tys. PLN. Był to drugi rok z pogorszeniem i tak ujemnego salda obrotów handlowych, po dwóch latach poprawy. W ujęciu ilościowym w 2022 roku zwiększyła się wielkość importu, przy nieznacznym spadku tonażu eksportu. Tonaż towarów w eksporcie wyniósł 31 904 tys. ton i był mniejszy w stosunku do roku poprzedniego o 1 594 tys. ton (4,76%). Całkowita wielkość importu wyniosła 80 230 tys. ton i wzrosła o 8 372 tys. ton (11,65%) w porównaniu z 2021 rokiem.

Kształtowanie się wielkości i wartości obrotów surowcami mineralnymi zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie podstawowych grup kopalin przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Import i eksport surowców mineralnych w 2022 roku

W 2022 r., tak jak w latach wcześniejszych, największy udział w wartości importu surowców mineralnych miały surowce energetyczne. Udział ten wyniósł 69,6% i w stosunku do roku 2021 zwiększył znacząco – o 8,9% (przy braku danych dotyczących gazu ziemnego). W eksporcie udział tej grupy surowców także wzrósł bardzo wyraźnie – o 11,4% i wyniósł 42,5%. Tym samym surowce energetyczne były najważniejszą grupą surowców pod względem udziału w wartości eksportu. Drugie miejsce zajęły surowce metaliczne, z udziałem wynoszącym 42,2% (spadek o 13,4%). Grupa surowców metalicznych tradycyjnie była też druga, jeśli chodzi o udział w wartości importu – wyniósł on 21,5% i zmniejszył się o 8,2% w stosunku do roku 2021.

Obie wymienione wyżej grupy stanowiły aż 91,1% ogólnej wartości importu i 84,7% wartości eksportu w 2022 r.

Najniższy udział w obrotach handlu zagranicznego, podobnie jak w latach wcześniejszych, miały surowce skalne. W wartości importu wynosił on 2,2%, a eksportu 4,2%. Razem z surowcami chemicznymi stanowiły one 8,9% wartości importu i 15,3% wartości eksportu w obrotach handlowych w 2022 r. Warto zwrócić uwagę, że w przypadku surowców chemicznych udział zarówno w imporcie, jak i w eksporcie zwiększył się, natomiast jeśli chodzi o surowce skalne w obu aspektach nastąpił spadek.

Ilościowe i wartościowe relacje eksportu i importu w poszczególnych grupach surowców przedstawiały się następująco:

• W grupie surowców energetycznych tonaż surowców importowanych był w 2022 roku wyższy niż eksportowanych, nawet pomimo nieuwzględnienia danych dotyczących importu gazu ziemnego. Saldo wartości obrotów handlowych pozostało zdecydowanie ujemne i wyniosło 104 961 980 tys. PLN. Był to drugi kolejny rok z wyraźnym jego pogorszeniem – tym razem prawie 2-krotnym, tzn. o 51 995 741 tys. PLN, czyli o 98,17% (w 2021 r. pogorszyło się o 19 186 906 tys. PLN, czyli o 56,80%). Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu danych dotyczących gazu ziemnego wartość importu byłaby znacznie wyższa, a tym samym saldo obrotów handlowych jeszcze bardziej ujemne.
• W grupie surowców metalicznych tonaż importowanych surowców również był wyższy niż eksportowanych, przy czym po czterech latach z rzędu poprawy salda, nastąpiło jego nieznaczne pogorszenie. Pomimo niekorzystnej proporcji tonażu, a dzięki korzystnej koniunkturze cen (sprzedaż droższych metali, przy imporcie tańszych), do 2016 r. stale uzyskiwano dodatnie saldo wartości obrotów handlowych tą grupą surowców. W kolejnych dwóch latach natomiast saldo po raz pierwszy osiągało wartości ujemne – w 2017 r. pogorszyło się w porównaniu z rokiem poprzednim aż o 1 801 291 tys. PLN i wyniosło 1 342 203 tys. PLN, a w 2018 roku utrzymało się na zbliżonym poziomie i wyniosło 1 252 588 tys. PLN (poprawa o 89 615 tys. PLN, czyli 6,68%). Rok 2019 przyniósł jednak zdecydowaną poprawę i powrót salda do dodatnich wartości – wyniosło ono 2 061 470 tys. PLN i było korzystniejsze niż w 2018 r. o 3 314 058 tys. PLN (wzrost ponad 1,5-krotny). W 2020 r. dodatnie saldo wartości obrotów handlowych osiągnęło poziom z 2014 r. – wyniosło 4 783 986 tys. PLN, co oznacza, że poprawiło się w stosunku do 2019 r. aż o 2 722 516 tys. PLN (wzrost 2,3-krotny). Wyraźna poprawa salda nastąpiła także w 2021 r. – o 1 801 256 tys. PLN (37,65%) do poziomu 6 585 251 tys. PLN, czyli najwyższego od 2013 r. W 2022 r. zanotowano zdecydowane pogorszenie salda wartości – do poziomu +1 009 261 tys PLN.
• W grupie surowców chemicznych tonaż surowców sprowadzonych do Polski w 2022 r. był nieznacznie większy niż tonaż surowców sprzedanych z kraju. Wartość importu zwiększyła się znacząco – o 6 674 214 tys. PLN (82,35%), natomiast wartość eksportu wzrosła o 6 856 298 tys. PLN, czyli 85,61%. Saldo wartości obrotów handlowych pozostało ujemne, przy czym było bardziej niekorzystne niż w roku 2021 – miało wartość 2 082 242 tys. PLN.
• W grupie surowców skalnych saldo wartości obrotów handlowych pozostało ujemne i wyniosło 61 148 tys. PLN. Saldo poprawiło się w porównaniu z 2021 r. o 188 788 tys. PLN, na skutek większego wzrostu wartości eksportu (o 980 419 tys. PLN, czyli o 25,14%) niż importu (o 791 631 tys. PLN, czyli o 19,08%).

Zestawienie wartości salda eksport–import ogółem i dla poszczególnych grup surowców w ostatnich 10 latach zestawiono w tabeli 2. Zestawienie salda wartości obrotów surowcami mineralnymi ograniczone zostało do ostatnich dziesięciu lat, w których dane przedstawiające polski handel zagraniczny podawane były według cen transakcyjnych.

Tabela 2. Saldo wartości eksport–import surowców mineralnych w latach 2013–2022 (mln PLN)

Porównanie salda wielkości eksportu i importu surowców mineralnych ogółem, a także w poszczególnych grupach, w latach 2013–2022, przedstawiono w tabeli 3.

Tabela 3. Saldo ilości (tonaż) eksport–import surowców mineralnych w latach 2013–2022 (mln ton)

Dane przedstawione w tabeli 2 wyraźnie pokazują, iż jedynie w przypadku surowców metalicznych do 2016 r. stale występowała przewaga wartości eksportu nad importem i saldo pozostawało korzystne. Rok 2016 był jednocześnie już trzecim z rzędu, w którym zanotowano bardzo wyraźne zmniejszenie salda obrotów. W kolejnych dwóch latach saldo uległo pogorszeniu i było ujemne, lata 2019-2021 przyniosły natomiast powrót do poziomu wyraźnie dodatniego, najwyższego od 2012 r. Dopiero w 2022 r. zanotowano kilkukrotne pogorszenie salda. Saldo wartości obrotów handlowych pozostałymi trzema grupami surowców od lat jest niekorzystne. W przypadku surowców chemicznych w prawie całym analizowanym okresie widoczna jest tendencja spadkowa salda, zahamowana w 2017 r. oraz w latach 2020-2021. Dla grupy surowców energetycznych w ostatnich latach zaobserwować można krótkotrwałe zmiany trendów w obrotach handlowych – korzystny w latach 2015-2016 (w efekcie saldo na poziomie ok. -25,7 mld PLN), spadkowy w latach 2017-2018 do poziomu ok. -54,9 mld PLN oraz ponowna, wyraźna poprawa w latach 2019-2020 – do poziomu ok. -33,8 mld PLN. W ostatnich dwóch latach saldo ponownie się pogorszyło – do poziomu ok. -105 mld PLN, czyli najgorszego w całym analizowanym okresie. W przypadku surowców skalnych załamanie i wyraźne pogorszenie salda obrotów handlowych wystąpiło w latach 2017-2018, korzystne zmiany natomiast zanotowano w 2013 r., w latach 2015-2016, 2019-2020 oraz w 2022 r. – do najmniej negatywnego salda w całym analizowanym okresie.

Dane zawarte w tabeli 3 pokazują, iż w całym analizowanym okresie salda wielkości obrotów handlowych wszystkimi grupami surowców pozostają wyraźnie ujemne. W przypadku surowców metalicznych niekorzystna tendencja salda obrotów handlowych utrzymywała się w latach 2013-2018, a zahamowana została wyraźną poprawą w ostatnich 4 latach (do poziomu -5,34 mln ton). Surowce skalne charakteryzowały się do 2017 r. dość stabilnym poziomem salda. Kolejne dwa lata to znaczące pogorszenie tendencji, natomiast lata 2020-2022 to poprawa do -3,50 mln ton. Dla surowców energetycznych notowane saldo utrzymywało się w latach 2014-2016 na wyrównanym poziomie, lata 2017-2018 to znaczny spadek wyhamowany w latach 2019-2021. Ostatni rok przyniósł ponowne zwiększenie przewagi tonażu importu nad eksportem. Jeśli chodzi o surowce chemiczne, jeszcze w 2009 r. saldo pozostawało nieznacznie dodatnie, kolejnych kilkanaście lat przyniosło natomiast tendencję spadkową, z niewielkimi rocznymi wahaniami. Ostatnie 3 lata przyniosły poprawę salda. Należy mieć na uwadze, iż w przypadku surowców energetycznych – biorąc pod uwagę wielkość importu gazu ziemnego do kraju podawaną przez GUS (ok. 17,54 mld m³ w 2021 r.) – saldo tonażu obrotów handlowych wyniosłoby w 2022 r. ok. -56 mln ton. Przy tym samym założeniu ogólne saldo ilości dla wszystkich surowców wyniosłoby około -66 mln ton.

Poniżej przedstawiono zmiany salda wartości oraz wielkości importu i eksportu ogółem w latach 2013-2022 (Fig. 1 i 2).

Fig. 1. Saldo wartości polskiego importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2013-2022 (mld PLN)

Fig. 2. Saldo wielkości polskiego eksportu i importu surowców mineralnych w latach 2013-2022 (mln ton)

Na pierwszym wykresie przedstawiono saldo wartości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce. W analizowanym okresie wyraźna tendencja wzrostowa salda miała miejsce w latach 2015-2016, spadkowa w latach 2017-2018, natomiast znaczący wzrost zanotowano w latach 2019-2020. W 2021 r. i 2022 r. saldo spadło jednak do rekordowo niskiego poziomu, czyli przekroczyło barierę -100 mld PLN. Najbardziej korzystne saldo (chociaż i tak ujemne) zanotowano w 2016 r. (-27,73 mld PLN).

Saldo wielkości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce w analizowanym okresie charakteryzowało się tendencją spadkową w latach 2014-2018 do poziomu najbardziej ujemnego -50,61 mln ton; tendencją wyraźnie wzrostową w latach 2019-2021 – do -38,36 mln ton – oraz zdecydowanym spadkiem do poziomu -48,33 mln ton w 2022 r. Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu wielkości importu gazu ziemnego do Polski, wynoszącej wg GUS ok. 17,5 mld m³, saldo tonażu surowców zmniejszyłoby się do ok. -66 mln ton w 2022 r.

Porównanie procentowych udziałów głównych grup surowcowych w wartości polskiego eksportu i importu przedstawiono graficznie na figurach 3 i 4.

Fig. 3. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego importu surowców w latach 2021-2022

Fig. 4. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego eksportu surowców w latach 2021-2022

Sumaryczne wartości importu i eksportu surowców mineralnych w 2022 roku w porównaniu z odpowiednimi wartościami z 2021 roku przedstawia tabela 4.

Tabela 4. Porównanie wartości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2021–2022 (ceny transakcyjne – mln PLN)

Ogólna wartość importu w 2022 roku w stosunku do roku 2021 wzrosła o 71,92% (92,43 mld PLN), a wartość eksportu o 42,46% (34,23 mld PLN).

W imporcie zanotowano wzrosty wartości obrotów handlowych we wszystkich grupach surowców: energetycznych – o 97,00% (75,71 mld PLN); chemicznych – o 82,35% (6,67 mld PLN); metalicznych – o 23,23% (9,26 mld PLN); skalnych – o 19,08% (0,79 mld PLN).

Wartość eksportu również zwiększyła się dla 4 grup surowców – w przypadku surowców energetycznych o 94,53% (23,71 mld PLN), dla surowców chemicznych o 85,61% (5,86 mld PLN), dla surowców skalnych o 25,14% (0,98 mld PLN), a dla surowców metalicznych o 8,22% (3,68 mld PLN).

Kształtowanie się ilościowych relacji w obrotach surowcami w latach 2021–2022 przedstawia tabela 5.

Tabela 5. Porównanie wielkości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2021–2022 (mln ton)

Ogólna wielkość importu w roku 2022 w porównaniu z rokiem poprzednim zwiększyła się o 11,65% (8,37 mln ton), a wielkość eksportu spadła o 4,78% (1,60 mln ton). W 3 grupach surowców nastąpiły spadki tonażu importu – w przypadku surowców skalnych o 12,25% (1,22 mln ton), dla surowców chemicznych o 8,76% (0,50 mln ton), a dla metalicznych o 4,50% (0,44 mln ton). Bardzo wyraźny wzrost zanotowano w przypadku surowców energetycznych – o 22,72% (10,54 mln ton).

Tonaż eksportu spadł we wszystkich grupach surowców – w grupie surowców metalicznych spadek wyniósł 10,71% (0,48 mln ton), w grupie surowców chemicznych 7,58% (0,37 mln ton), w grupie surowców skalnych 4,90% (0,27 mln ton), natomiast w grupie surowców energetycznych 2,47% (0,46 mln ton).

Szczegółowy wykaz surowców i niektórych półproduktów będących przedmiotem polskiej wymiany międzynarodowej w 2022 roku przedstawiono w tabeli 6.

Tabela 6. Import i eksport surowców mineralnych i niektórych półproduktów w 2022 roku

Zintegrowana Taryfa Wspólnot Europejskich - TARIC

W stosunku do poprzednich edycji Bilansu, lista prezentowanych towarów jest stale uaktualniana zgodnie z tabulogramami Centrum Analitycznego, opartymi o Zintegrowaną Taryfę Wspólnot Europejskich – TARIC. Została ona ustanowiona art. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 256 z 07.09.1987 r., str. 1), a zmieniona rozporządzeniem Komisji (UE) nr 1006/2011 z dnia 27 września 2011 r. zmieniającym załącznik i do rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 282 z 28.10.2011 r.).

TARIC oparty jest o Nomenklaturę Scaloną (CN – Combined Nomenclature), stanowiącą podstawową nomenklaturę dla Wspólnej Taryfy Celnej oraz dla statystyk handlu zagranicznego Wspólnoty oraz wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi. Nomenklaturę CN ustanowiono na mocy ww. rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. – akt ten jest aktualizowany co roku w formie rozporządzenia wykonawczego Komisji Europejskiej i jest publikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, seria L. Nomenklatura ta zawiera ok. 10 000 pozycji i jest kodowana na 8 cyfrach, co stanowi rozwinięcie Zharmonizowanego Systemu Określania i Kodowania Towarów (HS – Harmonized System) – na poziomie 6 cyfr jest zbieżna z nomenklaturą HS. System HS wprowadzony został w życie Międzynarodową Konwencją w sprawie Zharmonizowanego Systemu Oznaczania i Kodowania towarów, sporządzoną pod auspicjami Rady Współpracy Celnej w Brukseli dnia 14 czerwca 1983 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 11, poz. 62).

TARIC zawiera wszystkie środki handlowe ustanowione w prawodawstwie UE (taryfowe, rolne i ekonomiczne). Jest codziennie aktualizowany i utrzymywany w prawie wszystkich językach Wspólnoty. Używany jest przez Komisję Europejską i państwa członkowskie w celu stosowania środków Wspólnoty dotyczących przywozu i wywozu oraz do wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi (tam, gdzie to konieczne). Codzienne zmiany w prawodawstwie Wspólnoty rejestrowane są w bazie danych, aktualizowanej na bieżąco – państwa członkowskie są elektronicznie powiadamiane o nowelizacjach, co pozwala na zmianę ich własnych taryf roboczych i plików taryfowych. System TARIC nie posiada statusu instrumentu prawnego, ale jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych, zgodnie z art. 5 rozporządzenia (EWG) nr 2658/87, zmienionego rozporządzeniem Rady (WE) nr 254/2000 r. (Dz. U. L z 03.02.2000 r., str. 16).

W Polsce TARIC utrzymywany jest przez Departament Ceł Ministerstwa Finansów w ramach Informacyjnego Systemu Zintegrowanej Taryfy Celnej ISZTAR 3. ISZTAR umożliwia dostarczenie dla polskiej administracji celnej oraz wszystkich zainteresowanych szczegółowych informacji dotyczących obrotu towarowego. W przeglądarce Systemu ISZTAR prezentowane są zarówno dane unijne z systemu TARIC, jak i dane polskie, takie jak podatek VAT czy podatek akcyzowy. System ISZTAR – podobnie jak TARIC – nie posiada statusu instrumentu prawnego, lecz jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych.

Jednostki miar są zgodne z ewidencją i statystyką handlu zagranicznego. Wielkość obrotów dotyczących wszystkich grup surowców wyraża się w jednostkach masy, tj. w kilogramach, względnie w jednostkach pochodnych. Jednostki miar oraz ich symbole cyfrowe i literowe wynikają z wykazu jednostek miar obowiązujących w statystyce państwowej.

Najważniejsze surowce w obrotach handlowych

Z zestawionych w tabeli 6 wartości wynika, że w 2022 roku surowcami o największym udziale w wartości importu (procenty w nawiasach oznaczają udział w ogólnej wartości importu surowców mineralnych) były:

• w grupie surowców energetycznych: ropa naftowa (33,51%), produkty naftowe (20,54%) i węgiel kamienny (11,72% – w tym energetyczny 9,53% i koksowy 2,19%); przy braku danych na temat importu gazu ziemnego;
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii aluminium (5,92%), surowce i produkty metalurgii żelaza (3,72%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (3,65%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (3,40%), surowce potasu - nawozy potasowe i związki potasu (1,20%) oraz krzem (0,77%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (0,57%), materiały izolacyjne (0,34%), cement (0,25%), minerały i skały o znaczeniu technicznym (0,23%) oraz materiały ogniotrwałe (0,20%).

Wartość importu wyżej wymienionych surowców stanowiła 86,02% całkowitej wartości importu surowców w 2022 roku.

W ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych w 2022 roku największy udział miały natomiast:

• w grupie surowców energetycznych: produkty naftowe (14,92%), koks i półkoks (13,09%), węgiel kamienny (6,11% - w tym energetyczny 1,56% i koksowy 4,55%) oraz produkty koksochemiczne (4,32%);
• spośród surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii miedzi (12,29%, w tym miedź rafinowana – 9,69%); metale szlachetne (9,19%), surowce i produkty metalurgii żelaza (7,00%) oraz surowce i produkty metalurgii aluminium (5,46%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (7,12%), sól i związki sodu (1,71%), krzem (0,69%) oraz fosfor (0,42%);
• w grupie surowców skalnych: materiały izolacyjne (2,18%), gips (0,37%), cement (0,34%), minerały i skały o znaczeniu technicznym (0,33%) oraz materiały ogniotrwałe (0,28%).

Udział wyżej wymienionych surowców w całkowitej wartości polskiego eksportu surowców w 2022 roku stanowił 85,82%.

W aspekcie wielkości obrotów handlowych, w 2022 r. surowcami o największym udziale w tonażu importu były:

• w grupie surowców energetycznych: ropa naftowa (31,32%), węgiel kamienny (25,19% – w tym energetyczny 21,44% i koksowy 3,75%) i produkty naftowe (12,21%); przy braku danych na temat importu gazu ziemnego;
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii żelaza (7,68%), surowce i produkty metalurgii aluminium (1,42%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (0,49%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (3,02%), sól i związki sodu (1,70%) oraz surowce potasu - nawozy potasowe i związki potasu (1,00%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (4,16%), cement (1,71%), piaski (kruszywo drobne i grube; 1,55%) oraz materiały ogniotrwałe (0,43%).

Wielkość importu wyżej wymienionych surowców stanowiła 91,88% całkowitej wielkości importu surowców w 2022 roku.

W ogólnym tonażu eksportu surowców mineralnych w 2022 r. największy udział miały natomiast:

• w grupie surowców energetycznych: koks i półkoks (20,49%), węgiel kamienny (17,28% - w tym energetyczny 7,07% i koksowy 10,21%) oraz produkty naftowe (11,40%);
• spośród surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii żelaza (8,08%), surowce i produkty metalurgii aluminium (1,91%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (1,26%), w tym miedź rafinowana – 0,89%;
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (7,33%), sól i związki sodu (3,16%) oraz siarka (2,73%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (4,86%), wapno (4,04%), gips (1,58%), piaski szklarskie (1,50%) oraz cement (1,27%).

Udział wyżej wymienionych surowców w całkowitej wielkości polskiego eksportu surowców w 2022 roku stanowił 86,89%.

Główni partnerzy handlowi

Kierunki importu i eksportu 4 podstawowych grup surowców w 2022 roku przedstawiono w tabeli 7, zestawiając po 25 krajów będących głównymi partnerami handlowymi Polski.

Tabela 7. Kierunki importu i eksportu surowców w 2022 roku

Podobnie jak w latach wcześniejszych, w 2022 r. największy pod względem wartości był eksport polskich surowców mineralnych do Niemiec (27 368 075 tys. PLN, czyli 23,83%), a następnie do Czech (12 359 894 tys. PLN, czyli 10,76%) i Ukrainy (11 225 029 tys. PLN, czyli 9,77%). Wartość towarów sprzedanych do tych krajów wyniosła 50 952 998 tys. PLN i stanowiła 44,37% ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych z Polski w 2022 roku. Pozycje pierwszych dwóch krajów na liście partnerów handlowych Polski nie zmieniły się w stosunku do 2021 r., natomiast Ukraina zajęła miejsce Włoch – w 2021 r. Ukraina zajmowała w zestawieniu 9. miejsce. W porównaniu z 2021 r. wartość towarów wyeksportowanych do Niemiec wzrosła o 6 110 507 tys. PLN (28,75%), natomiast w przypadku Czech zwiększyła się o 3 711 137 tys. PLN (42,91%). Jeśli chodzi o Ukrainę to zanotowano ponad 4-krotny wzrost – o 8 584 590 tys. PLN. Procentowy udział 10 największych partnerów handlowych w wartości eksportu surowców mineralnych z Polski przedstawiono na figurze 5.

Fig. 5. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego eksportu surowców mineralnych w 2022 roku

Największy udział w ogólnej wartości importu surowców do Polski w 2022 roku miała Rosja, z której sprowadzono surowców mineralnych i półproduktów za sumę 49 392 420 tys. PLN, co stanowiło 22,36% ogólnej wartości. Drugie miejsce zajęła Arabia Saudyjska (25 703 687 tys. PLN, czyli 11,63%), natomiast na trzeciej pozycji znalazły się Niemcy (21 108 960 tys. PLN, czyli 9,55%). Pozycja Rosji nie zmieniła się w porównaniu z 2021 r., natomiast Arabia Saudyjska i Niemcy zamieniły się miejscami. Łączny import towarów od tych partnerów handlowych stanowił 43,54% ogólnej wartości importu i wyniósł 96 205 067 tys. PLN. Należy jednak wziąć pod uwagę, iż proporcje te uległyby zmianie, gdyby wziąć pod uwagę dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski. Wartość towarów sprowadzonych z Rosji wzrosła nieznacznie – o 4 297 207 tys. PLN (9,53%), w przypadku Arabii Saudyjskiej nastąpił prawie 3-krotny wzrost – o 16 976 905 tys. PLN, natomiast jeśli chodzi o Niemcy zanotowano przyrost o 7 791 038 tys. PLN (58,50%). Na figurze 6 zaprezentowano udział poszczególnych krajów w wartości importu surowców mineralnych do Polski w 2022 r.

Fig. 6. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego importu surowców mineralnych w 2022 roku

W aspekcie ilościowym najważniejszymi partnerami handlowymi Polski w eksporcie surowców mineralnych były: Czechy, Niemcy oraz Ukraina. Do krajów tych sprzedano odpowiednio 7,08 mln ton, 6,24 mln ton i 3,03 mln ton surowców mineralnych, co stanowiło odpowiednio 22,20%, 19,54% oraz 9,50% całkowitego tonażu eksportu. Łącznie do krajów tych wyeksportowano 51,25% (16,35 mln ton) wszystkich surowców. Pozycje Czech i Niemiec nie zmieniły się w porównaniu z 2021 r., natomiast Ukraina zajęła miejsce Austrii. W przypadku Czech w porównaniu z 2021 r. zanotowano spadek tonażu eksportu o 0,28 mln ton (3,80%), jeśli chodzi o Niemcy spadek wyniósł 0,39 mln ton (5,88%), natomiast dla Ukrainy wzrost wyniósł 0,97 mln ton (36,49%).

W imporcie pierwsze trzy miejsca pod względem tonażu surowców mineralnych zajęły w 2022 r.: Rosja, Arabia Saudyjska i Niemcy. Zdecydowanie najwięcej towarów sprowadzono z Rosji – 18,96 mln ton, co stanowiło 23,63% całkowitej wielkości importu; z Arabii Saudyjskiej i Niemiec pochodziło odpowiednio 7,47 mln ton (9,32%) oraz 6,47 mln ton (8,06%). Łącznie kraje te odpowiadały za 41,01% (32,90 mln ton) łącznego tonażu importu w 2022 r. Miejsce Rosji nie zmieniło się w porównaniu z 2021 r., Arabia Saudyjska awansowała z 4. pozycji na 2., a Niemcy spadły z pozycji 2. na 3. W przypadku Rosji tonaż importu spadł bardzo wyraźnie – o 10,24 mln ton (35,07%), jeśli chodzi o Arabię Saudyjską wzrost wyniósł 2,96 mln ton (65,63%), natomiast dla Niemiec wzrost wyniósł 0,68 mln ton (11,74%).

Tendencje zmian obrotów handlowych

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 r. wyraźnie odbiło się w wynikach obrotów handlowych. W porównaniu z latami poprzednimi w 2004 r. zanotowano znaczne zmiany zarówno ilościowe, jak i wartościowe w eksporcie i imporcie surowców mineralnych. W 2005 r. ogólny poziom obrotów handlowych nie uległ już tak dużej zmianie, natomiast w roku 2006 dość wyraźnie zwiększyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu surowców mineralnych, przy czym wielkość obrotów handlowych pozostała na podobnym poziomie jak w roku poprzednim. W latach 2007–2008 znacznie wzrosła wielkość oraz wartość importu, zaś eksport zmniejszał się w ujęciu ilościowym. Wartość eksportu natomiast, po nieznacznym spadku w roku 2007, zwiększyła się w roku 2008. W roku 2009, ze względu na światowy kryzys gospodarczy, poziom obrotów handlowych zmniejszył się w zakresie wielkości i wartości zarówno w eksporcie, jak i w imporcie. W roku 2010 obroty handlowe wyraźnie wzrosły w eksporcie i imporcie, tak jeśli chodzi o wielkość, jak i o wartość. W latach 2011–2012 utrzymała się tendencja wzrostowa wartości obrotów handlowych, natomiast wielkość importu rosła w roku 2011 i zmniejszyła się w roku 2012, a tonaż eksportu po spadku w roku 2011 zwiększył się w roku kolejnym. W roku 2013 zmniejszyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu, a jednocześnie spadła wielkość importu i wzrósł tonaż eksportu surowców mineralnych. Lata 2014–2015 przyniosły spadki wartości tak sprzedanych, jak i sprowadzonych do Polski surowców. Jeśli chodzi o tonaż, to w 2014 roku zanotowano zmniejszenie eksportu, przy wzroście importu towarów, a w roku 2015 wzrost zarówno eksportu, jak i importu. W roku 2016 spadła wartość surowców zarówno sprowadzanych do Polski, jak i sprzedanych, przy czym nieznacznie wzrosła wielkość importu i zmniejszył się tonaż eksportu. W roku 2017 nastąpił zdecydowany wzrost wartości importu i niewielki wzrost wartości eksportu, natomiast w aspekcie tonażu zanotowano zwiększenie importu i niewielki spadek eksportu surowców. Podobne zmiany zaobserwowano w 2018 r. W 2019 r. odnotowano spadek importu, zarówno jeśli chodzi o wartość jak i wielkość, przy nieznacznym wzroście wartości eksportu i dość wyraźnym zmniejszeniu jego tonażu. Rok 2020 przyniósł zmniejszenie obrotów handlowych surowcami w obu aspektach (wartości i wielkości) w przywozie oraz wywozie towarów. W roku 2021 nieznacznie wzrósł tonaż importu, natomiast wyraźny wzrost odnotowano dla eksportu; jeśli chodzi o wartości obrotów handlowych, to nastąpiły duże przyrosty – zarówno w przywozie, jak i w wywozie surowców mineralnych.

Tabulogramy Centrum Analitycznego od 2006 roku nie zawierają informacji dotyczących gazu ziemnego. Z informacji podanych zarówno przez Główny Urząd Statystyczny, jak i Centrum Analityczne wynika, iż dane te objęte zostały tajemnicą statystyczną i nie mogą być udostępniane. Jest to związane z Rozporządzeniem (WE) nr 638/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie danych statystycznych Wspólnoty odnoszących się do handlu towarami między Państwami Członkowskimi oraz uchylającego Rozporządzenie Rady (EWG) 3330/91. Artykuł 11 tego rozporządzenia mówi o poufności danych statystycznych i pozwala na utajnienie przez organy państwowe danych, na wniosek podmiotu, który poprzez dane statystyczne może zostać pośrednio zidentyfikowany. Eksport gazu ziemnego jest niewielki (w 2020 r. wyniósł 1,32 mld m³) i brak danych nie wpływa w istotnym stopniu na ocenę ogólnej ilości i wartości sprzedawanych z Polski surowców mineralnych. Brak danych w zakresie importu tego surowca wyraźnie natomiast obniża zarówno całkowitą ilość, jak i wartość sprowadzonych do kraju surowców mineralnych. Jedyne dostępne dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski publikowane są corocznie przez Główny Urząd Statystyczny w publikacji „Gospodarka paliwowo-energetyczna”. Dane te dotyczą jedynie wielkości importu gazu (bez podania kierunków wymiany handlowej) a nie jego wartości, stąd też nie zostały ujęte w niniejszym opracowaniu – warto natomiast odnotować, iż w analizowanym okresie import surowca z poziomu 9-10 mld m³ rocznie w latach 2009-2010 wzrósł do ok. 14,95 mld m³ w roku 2018 oraz 16,75 mld m³ w roku 2019 i 16,51 mld m³ w roku 2020 (dane za rok 2021 opublikowane zostaną w późniejszym terminie). Tym samym należy pamiętać o tym, że saldo obrotów handlowych surowcami mineralnymi będzie zawyżone właśnie o w/w wartości.

Eksport i import surowców mineralnych – porównanie z poprzednimi latami

Całkowita wartość eksportu surowców mineralnych w 2021 roku wzrosła w stosunku do roku poprzedniego o 27 686 164 tys. PLN (52,30%) i wyniosła 80 618 958 tys. PLN. Wartość importu zwiększyła się natomiast o 44 708 358 tys. PLN (53,35%) i wyniosła 128 514 208 tys. PLN. Saldo wartości obrotów handlowych (eksport–import) pozostało ujemne i uległo zdecydowanemu pogorszeniu w stosunku do 2020 r. – o 17 022 194 tys. PLN. Jego wartość bezwzględna (bez gazu ziemnego) wyniosła 47 895 250 tys. PLN. Był to pierwszy rok z pogorszeniem i tak ujemnego salda obrotów handlowych po dwóch latach poprawy. W ujęciu ilościowym w 2021 roku nieznacznie zwiększyła się wielkość importu, przy znaczącym wzroście tonażu eksportu. Tonaż towarów w eksporcie wyniósł 33 498 tys. ton i był większy w stosunku do roku poprzedniego o 4 026 tys. ton (13,66%). Całkowita wielkość importu wyniosła 71 858 tys. ton i wzrosła o 602 tys. ton (0,84%) w porównaniu z 2020 rokiem.

Kształtowanie się wielkości i wartości obrotów surowcami mineralnymi zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie podstawowych grup kopalin przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Import i eksport surowców mineralnych w 2021 roku

W 2021 r., tak jak w latach wcześniejszych, największy udział w wartości importu surowców mineralnych miały surowce energetyczne. Udział ten wyniósł 60,7% i w stosunku do roku 2020 zwiększył się nieznacznie – o 1,0% (przy braku danych dotyczących gazu ziemnego). W eksporcie udział tej grupy surowców także wzrósł – o 0,4% i wyniósł 31,1%. Tym samym już trzeci rok z rzędu surowce energetyczne były drugą grupą surowców w aspekcie kolejności udziału w wartości eksportu. Pierwsze miejsce ponownie zajęły surowce metaliczne, z udziałem wynoszącym 55,6% (wzrost o 1,6%) – po raz drugi z rzędu ich wartość stanowiła ponad połowę całkowitej wartości surowców mineralnych wyeksportowanych z Polski. Grupa surowców metalicznych tradycyjnie była druga, jeśli chodzi o udział w wartości importu – wyniósł on 29,7% i zwiększył się o 1,3% w stosunku do roku 2020.

Obie wymienione wyżej grupy stanowiły aż 90,4% ogólnej wartości importu i 86,7% wartości eksportu w 2021 r.

Najniższy udział w obrotach handlu zagranicznego, podobnie jak w latach wcześniejszych, miały surowce skalne. W wartości importu wynosił on 3,2%, a eksportu 4,8%. Razem z surowcami chemicznymi stanowiły one 9,5% wartości importu i 13,3% wartości eksportu w obrotach handlowych w 2021 r. Warto zwrócić uwagę, że w przypadku obu tych grup surowców udziały zarówno w imporcie, jak i w eksporcie zmniejszyły się.

Ilościowe i wartościowe relacje eksportu i importu w poszczególnych grupach surowców przedstawiały się następująco:

• W grupie surowców energetycznych tonaż surowców importowanych był w 2021 roku wyższy niż eksportowanych, nawet pomimo nieuwzględnienia danych dotyczących importu gazu ziemnego. Saldo wartości obrotów handlowych pozostało zdecydowanie ujemne i wyniosło 52 966 239 tys. PLN. Po dwóch latach poprawy salda był to pierwszy rok z wyraźnym jego pogorszeniem – o 19 186 906 tys. PLN, czyli o 56,80% (w 2020 r. poprawiło się o 17 664 345 tys. PLN, czyli 34,34%). Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu danych dotyczących gazu ziemnego wartość importu byłaby znacznie wyższa, a tym samym saldo obrotów handlowych jeszcze bardziej ujemne.
• W grupie surowców metalicznych tonaż importowanych surowców również był wyższy niż eksportowanych, przy czym już czwarty rok z rzędu różnica ta była mniejsza niż w roku wcześniejszym, a tym samym saldo korzystniejsze. Pomimo niekorzystnej proporcji tonażu i dzięki korzystnej koniunkturze cen (sprzedaż droższych metali przy imporcie tańszych) do 2016 r. stale uzyskiwano dodatnie saldo wartości obrotów handlowych tą grupą surowców. W kolejnych dwóch latach natomiast saldo po raz pierwszy osiągało wartości ujemne – w 2017 r. pogorszyło się w porównaniu z rokiem poprzednim aż o 1 801 291 tys. PLN i wyniosło 1 342 203 tys. PLN, a w 2018 roku utrzymało się na zbliżonym poziomie i wyniosło 1 252 588 tys. PLN (poprawa o 89 615 tys. PLN, czyli 6,68%). Rok 2019 przyniósł jednak zdecydowaną poprawę i powrót salda do dodatnich wartości – wyniosło ono 2 061 470 tys. PLN i było korzystniejsze niż w 2018 r. o 3 314 058 tys. PLN (wzrost ponad 1,5-krotny). W 2020 r. dodatnie saldo wartości obrotów handlowych osiągnęło poziom z 2014 r. – wyniosło 4 783 986 tys. PLN, co oznacza, że poprawiło się w stosunku do 2019 r. aż o 2 722 516 tys. PLN (wzrost 2,3-krotny). Wyraźna poprawa salda nastąpiła także w 2021 r. – o 1 801 256 tys. PLN (37,65%) do poziomu 6 585 251 tys. PLN, czyli najwyższego od 2012 r.
• W grupie surowców chemicznych tonaż surowców sprowadzonych do Polski w 2021 r. był większy niż tonaż surowców sprzedanych z kraju. Wartość importu zwiększyła się o 1 579 517 tys. PLN (24,21%), natomiast wartość eksportu wzrosła o 2 033 598 tys. PLN, czyli 42,31%. Saldo obrotów handlowych pozostało ujemne, przy czym było bardziej korzystne niż w roku 2020 – miało wartość 1 264 326 tys. PLN.
• W grupie surowców skalnych saldo wartości obrotów handlowych pozostało ujemne i wyniosło 249 936 tys. PLN. Saldo pogorszyło się w porównaniu z 2020 r. o 90 634 tys. PLN, na skutek większego wzrostu wartości importu (o 705 045 tys. PLN, czyli o 20,47%) niż eksportu (o 614 411 tys. PLN, czyli o 18,70%).

Zestawienie wartości salda eksport–import ogółem i dla poszczególnych grup surowców w ostatnich 10 latach zestawiono w tabeli 2. Zestawienie salda wartości obrotów surowcami mineralnymi ograniczone zostało do ostatnich dziesięciu lat, w których dane przedstawiające polski handel zagraniczny podawane były według cen transakcyjnych.

Tabela 2. Saldo wartości eksport–import surowców mineralnych w latach 2012–2021 (mln PLN)

Porównanie salda wielkości eksportu i importu surowców mineralnych ogółem, a także w poszczególnych grupach, w latach 2012–2021, przedstawiono w tabeli 3.

Tabela 3. Saldo ilości (tonaż) eksport–import surowców mineralnych w latach 2012–2021 (mln t)

Dane przedstawione w tabeli 2 wyraźnie pokazują, iż jedynie w przypadku surowców metalicznych do 2016 r. stale występowała przewaga wartości eksportu nad importem i saldo pozostawało korzystne. Rok 2016 był jednocześnie już czwartym z rzędu, w którym zanotowano bardzo wyraźne zmniejszenie salda obrotów. W kolejnych dwóch latach saldo uległo pogorszeniu i było ujemne, lata 2019-2021 przyniosły natomiast powrót do poziomu wyraźnie dodatniego, najwyższego od 2012 r. Saldo wartości obrotów handlowych pozostałymi trzema grupami surowców od lat jest niekorzystne. W przypadku surowców chemicznych w prawie całym analizowanym okresie widoczna jest tendencja spadkowa salda, zahamowana w 2017 r. oraz w ostatnich dwóch latach. Dla grupy surowców energetycznych w ostatnich latach zaobserwować można krótkotrwałe zmiany trendów w obrotach handlowych – korzystny w latach 2015-2016 (w efekcie saldo na poziomie ok. -25,7 mld PLN), spadkowy w latach 2017-2018 do poziomu ok. -54,9 mld PLN oraz ponowna, wyraźna poprawa w latach 2019-2020 – do poziomu ok. -33,8 mld PLN. W ostatnim roku saldo ponownie się pogorszyło – do poziomu ok. -53 mld PLN. W przypadku surowców skalnych załamanie i wyraźne pogorszenie salda obrotów handlowych wystąpiło w latach 2017-2018, korzystne zmiany natomiast zanotowano w 2013 r., w latach 2015-2016 oraz 2019-2020 – do najmniej negatywnego salda w całym analizowanym okresie. W 2021 r. saldo ponownie pogorszyło się do znacznie bardziej negatywnego.

Dane zawarte w tabeli 3 pokazują, iż w całym analizowanym okresie salda wielkości obrotów handlowych surowcami energetycznymi, metalicznymi i skalnymi pozostają wyraźnie ujemne. W przypadku surowców metalicznych niekorzystna tendencja salda obrotów handlowych utrzymywała się w latach 2013-2018, a zahamowana została wyraźną poprawą w ostatnich 3 latach (do poziomu -5,30 mln t). Surowce skalne, po wyraźnej poprawie w 2013 r., charakteryzowały się do 2017 r. dość stabilnym poziomem salda. Kolejne dwa lata to znaczące pogorszenie tendencji, natomiast lata 2020-2021 to niewielka poprawa do -4,45 mln t. Dla surowców energetycznych notowane saldo poprawiło się wyraźnie w roku 2013, następnie utrzymywało się w latach 2014-2016 na wyrównanym poziomie, lata 2017-2018 to znaczny spadek wyhamowany w ostatnich 3 latach. Jeśli chodzi o surowce chemiczne, jeszcze w 2009 r. saldo pozostawało nieznacznie dodatnie, kolejnych kilkanaście lat przyniosło natomiast tendencję spadkową, z niewielkimi rocznymi wahaniami. Ostatnie 2 lata przyniosły poprawę salda. Należy mieć na uwadze, iż w przypadku surowców energetycznych – biorąc pod uwagę wielkość importu gazu ziemnego do kraju podawaną przez GUS (ok. 16,51 mld m³ w 2020 r.) – saldo tonażu obrotów handlowych wyniosłoby w 2021 r. ok. -44,29 mln ton. Przy tym samym założeniu ogólne saldo ilości dla wszystkich surowców wyniosłoby ok. -54,87 mln ton.

Poniżej przedstawiono zmiany salda wartości oraz wielkości importu i eksportu ogółem w latach 2012-2021 (Fig. 1 i 2).

Fig. 1. Saldo wartości polskiego importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2012-2021 (mld PLN)

Fig. 2. Saldo wielkości polskiego eksportu i importu surowców mineralnych w latach 2012-2021 (mln ton)

Na pierwszym wykresie przedstawiono saldo wartości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce. W analizowanym okresie wyraźna tendencja wzrostowa salda miała miejsce w latach 2013-2016, spadkowa w latach 2017-2018, natomiast znaczący wzrost zanotowano w latach 2019-2020. W 2021 r. saldo spadło jednak do poziomu z początku analizowanego okresu. Najniższy poziom salda zanotowano w 2018 r., kiedy wyniosło -58,15 mld PLN, a najbardziej korzystne było ono w 2016 r. (-27,73 mld PLN).

Saldo wielkości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce w analizowanym okresie charakteryzowało się trzema trendami – wyraźnym wzrostem w 2013 r. do najbardziej korzystnego poziomu -23,31 mln ton; tendencją spadkową w latach 2014-2018 do poziomu najbardziej ujemnego -50,61 mln ton; tendencją wyraźnie wzrostową w latach 2019-2021 – do -38,36 mln ton. Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu wielkości importu gazu ziemnego do Polski, wynoszącej wg GUS ok. 16,5 mld m³, saldo tonażu surowców zmniejszyłoby się do ok. -54,9 mln ton w 2021 r.

Porównanie procentowych udziałów głównych grup surowcowych w wartości polskiego eksportu i importu przedstawiono graficznie na figurach 3 i 4.

Fig. 3. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego importu surowców w latach 2020-2021

Fig. 4. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego eksportu surowców w latach 2020-2021

Sumaryczne wartości importu i eksportu surowców mineralnych w 2021 roku w porównaniu z odpowiednimi wartościami z 2020 roku przedstawia tabela 4.

Tabela 4. Porównanie wartości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2020–2021 (ceny transakcyjne – mln PLN)

Ogólna wartość importu w 2021 roku w stosunku do roku 2020 wzrosła o 53,35% (44,71 mld PLN), a wartość eksportu o 52,30% (27,69 mld PLN).

W imporcie zanotowano wzrosty wartości obrotów handlowych we wszystkich grupach surowców: metalicznych – o 60,41% (14,39 mld PLN); energetycznych – o 56,05% (28,03 mld PLN); chemicznych – o 24,21% (1,58 mld PLN); skalnych – o 20,47% (0,71 mld PLN).

Wartość eksportu również zwiększyła się dla 4 grup surowców – w przypadku surowców metalicznych o 56,60% (16,19 mld PLN), dla surowców energetycznych o 54,49% (8,85 mld PLN), dla surowców chemicznych o 42,31% (2,03 mld PLN), a dla surowców skalnych o 18,70% (0,61 mld PLN).

Kształtowanie się ilościowych relacji w obrotach surowcami w latach 2020–2021 przedstawia tabela 5.

Tabela 5. Porównanie wielkości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2020–2021 (mln ton)

Ogólna wielkość importu w roku 2021 w porównaniu z rokiem poprzednim zwiększyła się o 0,84% (0,60 mln ton), a wielkość eksportu wzrosła o 13,67% (4,03 mln ton). W 2 grupach surowców nastąpiły spadki tonażu importu – w przypadku surowców chemicznych o 7,46% (0,46 mln ton), a dla surowców energetycznych o 0,60% (0,28 mln ton). Dla surowców skalnych nastąpił wzrost o 9,57% (0,87 mln ton), natomiast jeśli chodzi o surowce metaliczne - o 5,05% (0,47 mln ton).

Tonaż eksportu wzrósł w 4 grupach surowców – w grupie surowców metalicznych wzrost wyniósł 16,06% (0,62 mln ton), w grupie surowców energetycznych było to 13,81% (2,26 mln ton), w grupie surowców skalnych - 12,68% (0,62 mln ton), natomiast w grupie surowców chemicznych - 11,93% (0,52 mln ton).

Szczegółowy wykaz surowców i niektórych półproduktów będących przedmiotem polskiej wymiany międzynarodowej w 2021 roku przedstawiono w tabeli 6.

Tabela 6. Import i eksport surowców mineralnych i niektórych półproduktów w 2021 roku

Zintegrowana Taryfa Wspólnot Europejskich - TARIC

W stosunku do poprzednich edycji Bilansu, lista prezentowanych towarów jest stale uaktualniana zgodnie z tabulogramami Centrum Analitycznego, opartymi o Zintegrowaną Taryfę Wspólnot Europejskich – TARIC. Została ona ustanowiona art. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 256 z 07.09.1987 r., str. 1), a zmieniona rozporządzeniem Komisji (UE) nr 1006/2011 z dnia 27 września 2011 r. zmieniającym załącznik i do rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 282 z 28.10.2011 r.).

TARIC oparty jest o Nomenklaturę Scaloną (CN – Combined Nomenclature), stanowiącą podstawową nomenklaturę dla Wspólnej Taryfy Celnej oraz dla statystyk handlu zagranicznego Wspólnoty oraz wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi. Nomenklaturę CN ustanowiono na mocy ww. rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. – akt ten jest aktualizowany co roku w formie rozporządzenia wykonawczego Komisji Europejskiej i jest publikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, seria L. Nomenklatura ta zawiera ok. 10 000 pozycji i jest kodowana na 8 cyfrach, co stanowi rozwinięcie Zharmonizowanego Systemu Określania i Kodowania Towarów (HS – Harmonized System) – na poziomie 6 cyfr jest zbieżna z nomenklaturą HS. System HS wprowadzony został w życie Międzynarodową Konwencją w sprawie Zharmonizowanego Systemu Oznaczania i Kodowania towarów, sporządzoną pod auspicjami Rady Współpracy Celnej w Brukseli dnia 14 czerwca 1983 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 11, poz. 62).

TARIC zawiera wszystkie środki handlowe ustanowione w prawodawstwie UE (taryfowe, rolne i ekonomiczne). Jest codziennie aktualizowany i utrzymywany w prawie wszystkich językach Wspólnoty. Używany jest przez Komisję Europejską i państwa członkowskie w celu stosowania środków Wspólnoty dotyczących przywozu i wywozu oraz do wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi (tam, gdzie to konieczne). Codzienne zmiany w prawodawstwie Wspólnoty rejestrowane są w bazie danych, aktualizowanej na bieżąco – państwa członkowskie są elektronicznie powiadamiane o nowelizacjach, co pozwala na zmianę ich własnych taryf roboczych i plików taryfowych. System TARIC nie posiada statusu instrumentu prawnego, ale jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych, zgodnie z art. 5 rozporządzenia (EWG) nr 2658/87, zmienionego rozporządzeniem Rady (WE) nr 254/2000 r. (Dz. U. L z 03.02.2000 r., str. 16).

W Polsce TARIC utrzymywany jest przez Departament Ceł Ministerstwa Finansów w ramach Informacyjnego Systemu Zintegrowanej Taryfy Celnej ISZTAR 3. ISZTAR umożliwia dostarczenie dla polskiej administracji celnej oraz wszystkich zainteresowanych szczegółowych informacji dotyczących obrotu towarowego. W przeglądarce Systemu ISZTAR prezentowane są zarówno dane unijne z systemu TARIC, jak i dane polskie, takie jak podatek VAT czy podatek akcyzowy. System ISZTAR – podobnie jak TARIC – nie posiada statusu instrumentu prawnego, lecz jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych.

Jednostki miar są zgodne z ewidencją i statystyką handlu zagranicznego. Wielkość obrotów dotyczących wszystkich grup surowców wyraża się w jednostkach masy, tj. w kilogramach, względnie w jednostkach pochodnych. Jednostki miar oraz ich symbole cyfrowe i literowe wynikają z wykazu jednostek miar obowiązujących w statystyce państwowej.

Najważniejsze surowce w obrotach handlowych

Z zestawionych w tabeli 6 wartości wynika, że w 2021 roku surowcami o największym udziale w wartości importu (procenty w nawiasach oznaczają udział w ogólnej wartości importu surowców mineralnych) były:

• w grupie surowców energetycznych: ropa naftowa (34,10%), produkty naftowe (18,19%) i węgiel kamienny (4,46%, w tym energetyczny 2,62% i koksowy 1,84%) - przy braku danych na temat importu gazu ziemnego (w roku 2005 było to 12,41% udziału w ogólnej wartości importu surowców mineralnych);
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii aluminium (7,28%), surowce i produkty metalurgii żelaza (5,47%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (5,12%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (2,79%), surowce potasu - nawozy potasowe i związki potasu (1,20%) oraz krzem (0,97%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (0,84%), materiały izolacyjne (0,43%), cement (0,40%), materiały ogniotrwałe (0,37%) oraz minerały i skały o znaczeniu technicznym (0,29%).

Wartość importu wyżej wymienionych surowców stanowiła 81,91% całkowitej wartości importu surowców w 2021 roku.

W ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych w 2021 roku największy udział miały natomiast:

• w grupie surowców energetycznych: koks i półkoks (11,32%), produkty naftowe (8,20%), węgiel kamienny (3,97%, w tym energetyczny 1,40% i koksowy 2,57%) oraz produkty koksochemiczne (3,78%);
• spośród surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii miedzi (16,57%, w tym miedź rafinowana 13,14%); metale szlachetne (14,07%), surowce i produkty metalurgii żelaza (8,69%) oraz surowce i produkty metalurgii aluminium (5,87%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (5,49%), sól i związki sodu (1,01%), krzem (0,66%) oraz fosfor (0,43%);
• w grupie surowców skalnych: materiały izolacyjne (2,11%), materiały ogniotrwałe (0,58%), gips (0,56%), cement (0,39%) oraz minerały i skały o znaczeniu technicznym (0,38%).

Udział wyżej wymienionych surowców w całkowitej wartości polskiego eksportu surowców w 2021 roku stanowił 84,08%.

W aspekcie wielkości obrotów handlowych, w 2021 r. surowcami o największym udziale w tonażu importu były:

• w grupie surowców energetycznych: ropa naftowa (32,40%), węgiel kamienny (17,35%, w tym energetyczny 17,00% i koksowy 4,35%) i produkty naftowe (12,58%) - przy braku danych na temat importu gazu ziemnego;
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii żelaza (9,40%), surowce i produkty metalurgii aluminium (1,62%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (0,50%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (3,26%), sól i związki sodu (2,22%) oraz surowce potasu - nawozy potasowe i związki potasu (1,59%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (5,13%), cement (2,56%), piaski (kruszywo drobne i grube; 2,08%) oraz materiały ogniotrwałe (0,76%).

Wielkość importu wyżej wymienionych surowców stanowiła 91,45% całkowitej wielkości importu surowców w 2021 roku.

W ogólnym tonażu eksportu surowców mineralnych w 2021 roku największy udział miały natomiast:

• w grupie surowców energetycznych: koks i półkoks (21,70%), węgiel kamienny (19,48%, w tym energetyczny 9,41% i koksowy 10,07%) oraz produkty naftowe (7,16%);
• spośród surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii żelaza (8,71%), surowce i produkty metalurgii aluminium (1,88%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (1,24%), w tym miedź rafinowana – 0,88%;
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (8,61%), sól i związki sodu (2,67%) oraz siarka (2,36%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (4,66%), wapno (3,52%), gips (1,97%), piaski szklarskie (1,52%) oraz cement (1,28%).

Udział wymienionych wyżej surowców w całkowitej wielkości polskiego eksportu surowców w 2021 roku stanowił 86,76%.

Główni partnerzy handlowi

Kierunki importu i eksportu 4 podstawowych grup surowców w 2021 roku przedstawiono w tabeli 7, zestawiając po 25 krajów będących głównymi partnerami handlowymi Polski.

Tabela 7. Kierunki importu i eksportu surowców w 2021 roku

Podobnie jak w latach wcześniejszych, w 2021 r. największy pod względem wartości był eksport polskich surowców mineralnych do Niemiec (21 257 568 tys. PLN, czyli 26,37%), a następnie do Czech (8 648 757 tys. PLN, czyli 10,73%) i Włoch (4 437 568 tys. PLN, czyli 5,50%). Wartość towarów sprzedanych do tych krajów wyniosła 34 343 893 tys. PLN i stanowiła 42,60% ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych z Polski w 2021 roku. Pozycje pierwszych dwóch krajów na liście partnerów handlowych Polski nie zmieniły się w stosunku do 2020 r., natomiast Włochy zajęły miejsce Chin – w 2020 r. Włochy zajmowały w zestawieniu 5. miejsce. W porównaniu z 2020 r. wartość towarów wyeksportowanych do Niemiec wzrosła o 7 740 774 tys. PLN (57,27%), natomiast w przypadku Czech zwiększyła się o 2 622 090 tys. PLN (43,51%). Jeśli chodzi o Włochy to zanotowano wzrost o 2 046 576 tys. PLN (85,60%). Procentowy udział 10 największych partnerów handlowych w wartości eksportu surowców mineralnych z Polski przedstawiono na figurze 5.

Fig. 5. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego eksportu surowców mineralnych w 2021 roku

Największy udział w ogólnej wartości importu surowców do Polski w 2021 roku miała Rosja, z której sprowadzono surowców mineralnych i półproduktów za sumę 45 095 213 tys. PLN, co stanowiło 35,09% ogólnej wartości. Drugie miejsce zajęły Niemcy (13 317 922 tys. PLN, czyli 10,36%), natomiast na trzeciej pozycji znalazła się Arabia Saudyjska (8 726 782 tys. PLN, czyli 6,79%). Miejsca wszystkich tych krajów na liście partnerów handlowych nie zmieniły się w porównaniu z rokiem 2020. Łączny import towarów od tych partnerów handlowych stanowił 52,24% ogólnej wartości importu i wyniósł 67 139 918 tys. PLN. Należy jednak wziąć pod uwagę, iż proporcje te uległyby zmianie, gdyby wziąć pod uwagę dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski. Wartość towarów sprowadzonych z Rosji wzrosła znacząco – o 13 513 075 tys. PLN (42,79%), w przypadku Niemiec nastąpił wzrost o 4 787 546 tys. PLN (56,12%), natomiast jeśli chodzi o Arabię Saudyjską - zanotowano przyrost o 4 187 184 tys. PLN (prawie dwukrotny – o 92,24%). Na figurze 6 zaprezentowano udział poszczególnych krajów w wartości importu surowców mineralnych do Polski w 2021 r.

Fig. 6. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego importu surowców mineralnych w 2021 roku

W aspekcie ilościowym, najważniejszymi partnerami handlowymi Polski w eksporcie surowców mineralnych były: Czechy, Niemcy oraz Austria. Do krajów tych sprzedano odpowiednio 7,36 mln ton, 6,63 mln ton i 2,22 mln ton surowców mineralnych, co stanowiło odpowiednio 21,98%, 19,80% oraz 6,63% całkowitego tonażu eksportu. Łącznie do krajów tych wyeksportowano 48,41% (16,22 mln ton) wszystkich surowców. W imporcie pierwsze trzy miejsca pod względem tonażu surowców mineralnych zajęły w 2021 r.: Rosja, Ukraina i Niemcy. Zdecydowanie najwięcej towarów sprowadzono z Rosji – 29,20 mln ton, co stanowiło 40,63% całkowitej wielkości importu; z Ukrainy i Niemiec pochodziło po 5,79 mln ton (8,06%). Łącznie kraje te odpowiadały za 56,74% (40,77 mln ton) łącznego tonażu importu w 2021 r.

Tendencje zmian obrotów handlowych

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 roku wyraźnie odbiło się w wynikach obrotów handlowych. W porównaniu z latami poprzednimi w 2004 roku zanotowano znaczne zmiany zarówno ilościowe, jak i wartościowe w eksporcie i imporcie surowców mineralnych. W 2005 roku ogólny poziom obrotów handlowych nie uległ już tak dużej zmianie, natomiast w roku 2006 dość wyraźnie zwiększyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu surowców mineralnych, przy czym wielkość obrotów handlowych pozostała na podobnym poziomie jak w roku poprzednim. W latach 2007–2008 znacznie wzrosła wielkość oraz wartość importu, zaś eksport zmniejszał się w ujęciu ilościowym. Wartość eksportu natomiast, po nieznacznym spadku w roku 2007, zwiększyła się w roku 2008. W roku 2009, ze względu na światowy kryzys gospodarczy, poziom obrotów handlowych zmniejszył się w zakresie wielkości i wartości zarówno w eksporcie, jak i w imporcie. W roku 2010 obroty handlowe wyraźnie wzrosły w eksporcie i imporcie, tak jeśli chodzi o wielkość, jak i o wartość. W latach 2011–2012 utrzymała się tendencja wzrostowa wartości obrotów handlowych, natomiast wielkość importu rosła w roku 2011 i zmniejszyła się w roku 2012, a tonaż eksportu po spadku w roku 2011 zwiększył się w roku kolejnym. W roku 2013 zmniejszyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu, a jednocześnie spadła wielkość importu i wzrósł tonaż eksportu surowców mineralnych. Lata 2014–2015 przyniosły spadki wartości tak sprzedanych, jak i sprowadzonych do Polski surowców. Jeśli chodzi o tonaż, to w 2014 roku zanotowano zmniejszenie eksportu, przy wzroście importu towarów, a w roku 2015 wzrost zarówno eksportu, jak i importu. W roku 2016 spadła wartość surowców zarówno sprowadzanych do Polski, jak i sprzedanych, przy czym nieznacznie wzrosła wielkość importu i zmniejszył się tonaż eksportu. W roku 2017 nastąpił zdecydowany wzrost wartości importu i niewielki wzrost wartości eksportu, natomiast w aspekcie tonażu zanotowano zwiększenie importu i niewielki spadek eksportu surowców. Podobne zmiany zaobserwowano w 2018 r. W 2019 r. odnotowano spadek importu, zarówno jeśli chodzi o wartość jak i wielkość, przy nieznacznym wzroście wartości eksportu i dość wyraźnym zmniejszeniu jego tonażu. Rok 2020 przyniósł zmniejszenie obrotów handlowych surowcami w obu aspektach (wartości i wielkości) w przywozie oraz wywozie towarów.

Tabulogramy Centrum Analitycznego od 2006 roku nie zawierają informacji dotyczących gazu ziemnego. Z informacji podanych zarówno przez Główny Urząd Statystyczny, jak i Centrum Analityczne wynika, iż dane te objęte zostały tajemnicą statystyczną i nie mogą być udostępniane. Jest to związane z Rozporządzeniem (WE) nr 638/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie danych statystycznych Wspólnoty odnoszących się do handlu towarami między Państwami Członkowskimi oraz uchylającego Rozporządzenie Rady (EWG) 3330/91. Artykuł 11 tego rozporządzenia mówi o poufności danych statystycznych i pozwala na utajnienie przez organy państwowe danych, na wniosek podmiotu, który poprzez dane statystyczne może zostać pośrednio zidentyfikowany. Eksport gazu ziemnego jest niewielki (w 2019 r. wyniósł 0,67 mld m³) i brak danych nie wpływa w istotnym stopniu na ocenę ogólnej ilości i wartości sprzedawanych z Polski surowców mineralnych. Brak danych w zakresie importu tego surowca wyraźnie natomiast obniża zarówno całkowitą ilość, jak i wartość sprowadzonych do kraju surowców mineralnych. Jedyne dostępne dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski publikowane są corocznie przez Główny Urząd Statystyczny w publikacji „Gospodarka paliwowo-energetyczna”. Dane te dotyczą jedynie wielkości importu gazu (bez podania kierunków wymiany handlowej) a nie jego wartości, stąd też nie zostały ujęte w niniejszym opracowaniu – warto natomiast odnotować, iż w analizowanym okresie import surowca z poziomu 9-10 mld m³ rocznie w latach 2009-2010 wzrósł do ok. 14,95 mld m³ w roku 2018 oraz 16,75 mld m³ w roku 2019 (dane za rok 2020 opublikowane zostaną w późniejszym terminie). Tym samym należy pamiętać o tym, że saldo obrotów handlowych surowcami mineralnymi będzie zawyżone właśnie o w/w wartości.

Eksport i import surowców mineralnych – porównanie z poprzednimi latami

Całkowita wartość eksportu surowców mineralnych w 2020 roku zmniejszyła się w stosunku do roku poprzedniego o 3 391 097 tys. PLN (6,02%) i wyniosła 52 932 794 tys. PLN. Wartość importu spadła natomiast o 24 251 646 tys. PLN (22,44%) i wyniosła 83 805 850 tys. PLN. Saldo wartości obrotów handlowych (eksport–import) pozostało ujemne, przy czym było wyraźnie korzystniejsze niż w 2019 r. – poprawiło się o 20 860 548 tys. PLN (40,32%). Jego wartość bezwględna (bez gazu ziemnego) wyniosła 30 873 056 tys. PLN. Był to drugi rok z rzędu z poprawą negatywnego salda obrotów handlowych. W ujęciu ilościowym, w 2020 roku nieznacznie zmniejszyła się wielkość eksportu, przy znaczącym spadku importu. Tonaż towarów w eksporcie wyniósł 29 472 tys. ton i był mniejszy w stosunku do roku poprzedniego o 174 tys. ton (0,59%). Całkowita wielkość importu wyniosła 71 256 tys. ton i spadła o 7 852 tys. ton (9,92%) w porównaniu z 2019 rokiem.

Kształtowanie się wielkości i wartości obrotów surowcami mineralnymi zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie podstawowych grup kopalin przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Import i eksport surowców mineralnych w 2020 roku

W 2020 r., tak jak w latach wcześniejszych, największy udział w wartości importu surowców mineralnych miały surowce energetyczne. Udział ten wyniósł 59,7% i w stosunku do roku 2019 zmniejszył się znacząco – o 8,6% (przy braku danych dotyczących gazu ziemnego). W eksporcie udział tej grupy surowców także spadł – o 8,9% i wyniósł 30,7%. Tym samym, już drugi rok z rzędu, surowce energetyczne były drugą grupą surowców w aspekcie kolejności udziału w wartości eksportu. Pierwsze miejsce zajęły surowce metaliczne, z udziałem wynoszącym 54,0% (wzrost o 7,7%) – po raz pierwszy ich wartość stanowiła ponad połowę całkowitej wartości surowców mineralnych wyeksportowanych z Polski. Grupa surowców metalicznych tradycyjnie była druga, jeśli chodzi o udział w wartości importu – wyniósł on 28,4% i zwiększył się o 6,2% w stosunku do roku 2019.

Obie wymienione wyżej grupy stanowiły aż 88,1% ogólnej wartości importu i 84,7% wartości eksportu w 2020 r.

Najniższy udział w obrotach handlu zagranicznego miały surowce skalne. W wartości importu wynosił on 4,1% a eksportu 6,2%. Razem z surowcami chemicznymi stanowiły one 11,9% wartości importu i 15,3% wartości eksportu w obrotach handlowych w 2020 r. Warto zwrócić uwagę, że w przypadku obu tych grup surowców udziały zarówno w imporcie, jak i eksporcie zwiększyły się.

Ilościowe i wartościowe relacje eksportu i importu w poszczególnych grupach surowców przedstawiały się następująco:

• W grupie surowców energetycznych tonaż surowców importowanych był w 2020 roku wyższy niż eksportowanych, nawet pomimo nie uwzględnienia danych dotyczących importu gazu ziemnego. Saldo wartości obrotów handlowych pozostało zdecydowanie ujemne i wyniosło -33 779 333 tys. PLN. Drugi rok z rzędu zanotowano poprawę salda – o 17 664 345 tys. PLN, czyli o 34,34% (w 2019 r. poprawiło się o 3 457 237 tys. PLN, czyli 6,30%). Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu danych dotyczących gazu ziemnego, wartość importu byłaby znacznie wyższa a tym samym saldo obrotów handlowych jeszcze bardziej ujemne.
• W grupie surowców metalicznych tonaż importowanych surowców również był wyższy niż eksportowanych, przy czym już trzeci rok z rzędu różnica ta była mniejsza niż w roku wcześniejszym, a tym samym saldo korzystniejsze Pomimo niekorzystnej proporcji tonażu, a dzięki korzystnej koniunkturze cen (sprzedaż droższych metali, przy imporcie tańszych), do 2016 r. stale uzyskiwano dodatnie saldo wartości obrotów handlowych tą grupą surowców. W kolejnych dwóch latach natomiast saldo po raz pierwszy osiągało wartości ujemne – w 2017 r. pogorszyło się w porównaniu z rokiem poprzednim aż o 1 801 291 tys. PLN i wyniosło -1 342 203 tys. PLN, a w 2018 roku utrzymało się na zbliżonym poziomie i wyniosło -1 252 588 tys. PLN (poprawa o 89 615 tys. PLN, czyli 6,68%). Rok 2019 przyniósł jednak zdecydowaną poprawę i powrót salda do dodatnich wartości – wyniosło ono 2 061 470 tys. PLN i było korzystniejsze niż w 2018 r. o 3 314 058 tys. PLN (wzrost ponad 1,5-krotny). W 2020 r. dodatnie saldo wartości obrotów handlowych osiągnęło poziom z 2014 r. – wyniosło 4 783 986 tys. PLN, co oznacza, że poprawiło się w stosunku do 2019 r. aż o 2 722 516 tys. PLN (wzrost o 232%).
• W grupie surowców chemicznych tonaż surowców sprowadzonych do Polski w 2020 r. był większy niż tonaż surowców sprzedanych z kraju. Wartość importu zmniejszyła się o 222 974 tys. PLN (3,30%), natomiast wartość eksportu wzrosła o 3 366 tys. PLN, czyli 0,07%. Saldo obrotów handlowych pozostało ujemne, przy czym było bardziej korzystne niż w roku 2019 o 226 340 tys. PLN (11,64%) – miało wartość -1 718 407 tys. PLN.
• W grupie surowców skalnych saldo wartości obrotów handlowych pozostało ujemne i wyniosło -159 302 tys. PLN. Saldo poprawiło się jednak w porównaniu z 2019 r. o 247 347 tys. PLN, dzięki wzrostowi wartości eksportu (o 143 402 tys. PLN, czyli o 4,56%), przy jednoczesnym spadku wartości importu (o 103 945 tys. PLN, czyli o 2,93%).

Zestawienie wartości salda eksport–import ogółem i dla poszczególnych grup surowców w ostatnich 10 latach zestawiono w tabeli 2. Zestawienie salda wartości obrotów surowcami mineralnymi ograniczone zostało do ostatnich dziesięciu lat, w których dane przedstawiające polski handel zagraniczny podawane były według cen transakcyjnych.

Tabela 2. Saldo wartości eksport–import surowców mineralnych w latach 2011–2020 (mln PLN)

Porównanie salda wielkości eksportu i importu surowców mineralnych ogółem, a także w poszczególnych grupach, w latach 2011–2020, przedstawiono w tabeli 3.

Tabela 3. Saldo ilości (tonaż) eksport–import surowców mineralnych w latach 2011–2020 (mln t)

Dane przedstawione w tabeli 2 wyraźnie pokazują, iż jedynie w przypadku surowców metalicznych do 2016 r. stale występowała przewaga wartości eksportu nad importem i saldo pozostawało korzystne. Rok 2016 był jednocześnie już czwartym z rzędu, w którym zanotowano bardzo wyraźne zmniejszenie salda obrotów. W kolejnych dwóch latach saldo uległo pogorszeniu i było ujemne, lata 2019-2020 przyniosły natomiast powrót do poziomu wyraźnie dodatniego. Saldo wartości obrotów handlowych pozostałymi trzema grupami surowców od lat jest niekorzystne. W przypadku surowców chemicznych w prawie całym analizowanym okresie widoczna jest tendencja spadkowa salda, zahamowana jedynie w 2017 r. oraz 2020 r. Dla grupy surowców energetycznych, w ostatnich latach, zaobserwować można 2-letnie zmiany trendów w obrotach handlowych – korzystny w latach 2015-2016 (w efekcie saldo na poziomie ok. -25,7 mld PLN), spadkowy w latach 2017-2018 do poziomu ok. -54,9 mld PLN oraz ponowna, wyraźna poprawa w latach 2019-2020 – do poziomu ok. -33,8 mld PLN. W przypadku surowców skalnych załamanie i wyraźne pogorszenie salda obrotów handlowych wystąpiło w 2011 r. oraz w latach 2017-2018, korzystne tendencje natomiast trwały w latach 2012-2013, 2015-2016 oraz w ostatnich dwóch latach. W efekcie, w 2020 r. odnotowano najmniej negatywne saldo w całym analizowanym okresie.

Dane zawarte w tabeli 3 pokazują, iż w całym analizowanym okresie salda wielkości obrotów handlowych surowcami energetycznymi, metalicznymi i skalnymi pozostają wyraźnie ujemne. W przypadku surowców metalicznych niekorzystna tendencja salda obrotów handlowych utrzymywała się w latach 2012-2018, a zahamowana została wyraźną poprawą w 2019 r. oraz 2020 r. (do poziomu -5,45 mln t). Surowce skalne – po wyraźnym spadku w 2011 r. – charakteryzowały się do 2017 r. dość stabilnym poziomem salda. Kolejne dwa lata to znaczące pogorszenie tendencji, natomiast rok 2020 to niewielka poprawa do -4,20 mln t. Dla surowców energetycznych notowane saldo poprawiło się w latach 2012-2013 prawe 2-krotnie, następnie utrzymywało się w latach 2013-2016 na wyrównanym poziomie, lata 2017-2018 to znaczny spadek wyhamowany w ostatnich 2 latach. Jeśli chodzi o surowce chemiczne, jeszcze w 2009 r. saldo pozostawało nieznacznie dodatnie, kolejnych kilkanaście lat przyniosły natomiast tendencję spadkową, z niewielkimi rocznymi wahaniami. Należy mieć na uwadze, iż w przypadku surowców energetycznych – biorąc pod uwagę wielkość importu gazu ziemnego do kraju podawaną przez GUS (ok. 16,75 mld m³ w 2019 r.) – saldo tonażu obrotów handlowych wyniosłoby w 2020 r. ok. -47,07 mln ton. Przy tym samym założeniu ogólne saldo ilości dla wszystkich surowców wyniosłoby ok. -58,53 mln ton.

Poniżej przedstawiono zmiany salda wartości oraz wielkości importu i eksportu ogółem w latach 2011-2020 (Fig. 1 i 2).

Fig. 1. Saldo wartości polskiego importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2011-2020 (mld PLN)

Fig. 2. Saldo wielkości polskiego eksportu i importu surowców mineralnych w latach 2011-2020 (mln ton)

Na pierwszym wykresie przedstawiono saldo wartości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce. W analizowanym okresie wyraźna tendencja spadkowa salda trwała w latach 2017-2018, natomiast znaczący wzrost zanotowano w roku 2015 i w latach 2019-2020. Najniższy poziom salda zanotowano w 2018 r., kiedy wyniosło -58,15 mld PLN, a najbardziej korzystne w 2016 r. (-27,73 mld PLN).

Saldo wielkości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce w analizowanym okresie charakteryzowało się trzema trendami – wyraźnie wzrostowym w latach 2012-2013 do najbardziej korzystnego poziomu -23,31 mln ton; spadkowym w latach 2014-2018 do poziomu najbardziej ujemnego -50,61 mln ton; nieznacznie wzrostowym w latach 2019-2020 – do -41,78 mln ton. Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu wielkości importu gazu ziemnego do Polski, wynoszącej wg GUS ok. 17 mld m³, saldo tonażu surowców zmniejszyłoby się do ok. -58,8 mln ton w 2020 r.

Porównanie procentowych udziałów głównych grup surowcowych w wartości polskiego eksportu i importu przedstawiono graficznie na figurach 3 i 4.

Fig. 3. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego importu surowców w latach 2019-2020

Fig. 4. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego eksportu surowców w latach 2019-2020

Sumaryczne wartości importu i eksportu surowców mineralnych w 2020 roku w porównaniu z odpowiednimi wartościami z 2019 roku przedstawia tabela 4.

Tabela 4. Porównanie wartości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2019–2020 (ceny transakcyjne – mln PLN)

Ogólna wartość importu w 2020 roku w stosunku do roku 2019 spadła o 22,44% (24,25 mld PLN) a wartość eksportu o 6,02% (3,39 mld PLN).

W imporcie zanotowano spadki wartości obrotów handlowych we wszystkich grupach surowców: - energetycznych – o 32,20% (23,75 mld PLN); - chemicznych – o 3,30% (0,22 mld PLN); - skalnych – o 2,93% (0,10 mld PLN); - metalicznych – o 0,72% (0,17 mld PLN).

Wartość eksportu zwiększyła się dla trzech grup surowców – w przypadku surowców metalicznych o 9,79% (2,55 mld PLN), dla surowców skalnych o 4,56% (0,14 mld PLN), a dla surowców chemicznych o 0,07% (0,003 mld PLN). W przypadku surowców energetycznych zanotowano wyraźny spadek wartości – o 27,27% (6,09 mld PLN).

Kształtowanie się ilościowych relacji w obrotach surowcami, w latach, 2019–2020 przedstawia tabela 5.

Tabela 5. Porównanie wielkości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2019–2020 (mln ton)

Ogólna wielkość importu w roku 2020 w porównaniu z rokiem poprzednim zmniejszyła się o 9,92% (7,85 mln ton), a wielkość eksportu zmniejszyła się o 0,61% (0,18 mln ton). We wszystkich grupach surowców nastąpiły spadki tonażu importu – w przypadku surowców metalicznych o 11,33% (1,19 mln ton), dla surowców energetycznych o 10,73% (5,61 mln ton), dla surowców skalnych o 7,24% (0,71 lmn ton), natomiast jeśli chodzi o surowce chemiczne o 5,37% (0,35 mln ton).

Tonaż eksportu wzrósł w grupie surowców skalnych – wzrost wyniósł 7,47% (0,34 mln ton) oraz w grupie surowców chemicznych – o 0,93% (0,04 mln ton). Dla pozostałych dwóch grup zanotowano spadki – w przypadku surowców metalicznych o 3,50% (0,14 mln ton), natomiast w przypadku surowców energetycznych o 2,50% (0,42 mln ton).

Szczegółowy wykaz surowców i niektórych półproduktów będących przedmiotem polskiej wymiany międzynarodowej w 2020 roku przedstawiono w tabeli 6.

Tabela 6. Import i eksport surowców mineralnych i niektórych półproduktów w 2020 roku

Zintegrowana Taryfa Wspólnot Europejskich - TARIC

W stosunku do poprzednich edycji Bilansu, lista prezentowanych towarów jest stale uaktualniana zgodnie z tabulogramami Centrum Analitycznego, opartymi o Zintegrowaną Taryfę Wspólnot Europejskich – TARIC. Została ona ustanowiona art. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 256 z 07.09.1987 r., str. 1), a zmieniona rozporządzeniem Komisji (UE) nr 1006/2011 z dnia 27 września 2011 r. zmieniającym załącznik i do rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 282 z 28.10.2011 r.).

TARIC oparty jest o Nomenklaturę Scaloną (CN – Combined Nomenclature), stanowiącą podstawową nomenklaturę dla Wspólnej Taryfy Celnej oraz dla statystyk handlu zagranicznego Wspólnoty oraz wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi. Nomenklaturę CN ustanowiono na mocy ww. rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. – akt ten jest aktualizowany co roku w formie rozporządzenia wykonawczego Komisji Europejskiej i jest publikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, seria L. Nomenklatura ta zawiera ok. 10 000 pozycji i jest kodowana na 8 cyfrach, co stanowi rozwinięcie Zharmonizowanego Systemu Określania i Kodowania Towarów (HS – Harmonized System) – na poziomie 6 cyfr jest zbieżna z nomenklaturą HS. System HS wprowadzony został w życie Międzynarodową Konwencją w sprawie Zharmonizowanego Systemu Oznaczania i Kodowania towarów, sporządzoną pod auspicjami Rady Współpracy Celnej w Brukseli dnia 14 czerwca 1983 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 11, poz. 62).

TARIC zawiera wszystkie środki handlowe ustanowione w prawodawstwie UE (taryfowe, rolne i ekonomiczne). Jest codziennie aktualizowany i utrzymywany w prawie wszystkich językach Wspólnoty. Używany jest przez Komisję Europejską i państwa członkowskie w celu stosowania środków Wspólnoty dotyczących przywozu i wywozu oraz do wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi (tam, gdzie to konieczne). Codzienne zmiany w prawodawstwie Wspólnoty rejestrowane są w bazie danych, aktualizowanej na bieżąco – państwa członkowskie są elektronicznie powiadamiane o nowelizacjach, co pozwala na zmianę ich własnych taryf roboczych i plików taryfowych. System TARIC nie posiada statusu instrumentu prawnego, ale jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych, zgodnie z art. 5 rozporządzenia (EWG) nr 2658/87, zmienionego rozporządzeniem Rady (WE) nr 254/2000 r. (Dz. U. L z 03.02.2000 r., str. 16).

W Polsce TARIC utrzymywany jest przez Departament Ceł Ministerstwa Finansów w ramach Informacyjnego Systemu Zintegrowanej Taryfy Celnej ISZTAR 3. ISZTAR umożliwia dostarczenie dla polskiej administracji celnej oraz wszystkich zainteresowanych szczegółowych informacji dotyczących obrotu towarowego. W przeglądarce Systemu ISZTAR prezentowane są zarówno dane unijne z systemu TARIC, jak i dane polskie, takie jak podatek VAT czy podatek akcyzowy. System ISZTAR – podobnie jak TARIC – nie posiada statusu instrumentu prawnego, lecz jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych.

Jednostki miar są zgodne z ewidencją i statystyką handlu zagranicznego. Wielkość obrotów dotyczących wszystkich grup surowców wyraża się w jednostkach masy, tj. w kilogramach, względnie w jednostkach pochodnych. Jednostki miar oraz ich symbole cyfrowe i literowe wynikają z wykazu jednostek miar obowiązujących w statystyce państwowej.

Najważniejsze surowce w obrotach handlowych

Z zestawionych w tabeli 6 wartości wynika, że w 2020 roku surowcami o największym udziale w wartości importu (procenty w nawiasach oznaczają udział w ogólnej wartości importu surowców mineralnych) były:

• w grupie surowców energetycznych: ropa naftowa (36,63%), produkty naftowe (14,41%) i węgiel kamienny (4,83% – w tym energetyczny 3,61% i koksowy 1,22%) - przy braku danych na temat importu gazu ziemnego (w roku 2005 było to 12,41% udziału w ogólnej wartości importu surowców mineralnych);
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii aluminium (7,57%), surowce i produkty metalurgii żelaza (5,17%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (4,92%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (2,91%), surowce potasu - nawozy potasowe i związki potasu (1,50%) oraz krzem (1,07%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (1,06%), cement (0,55%), materiały izolacyjne (0,54%), materiały ogniotrwałe (0,46%) oraz minerały i skały o znaczeniu technicznym (0,37%).

Wartość importu wyżej wymienionych surowców stanowiła 81,99% całkowitej wartości importu surowców w 2020 roku.

W ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych w 2020 roku największy udział miały natomiast:

• w grupie surowców energetycznych: koks i półkoks (10,33%), produkty naftowe (8,69%), węgiel kamienny (3,70% - w tym energetyczny 1,48% i koksowy 2,22%) oraz produkty koksochemiczne (3,53%);
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii miedzi (16,54%), w tym miedź rafinowana – 13,43%; metale szlachetne (12,85%), surowce i produkty metalurgii żelaza (6,96%), srebro (6,33%) oraz surowce i produkty metalurgii aluminium (5,30%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (5,11%), sól i związki sodu (1,41%), krzem (0,81%) oraz fosfor (0,61%);
• w grupie surowców skalnych: materiały izolacyjne (2,67%), materiały ogniotrwałe (0,78%), gips (0,69%), cement (0,53%) oraz kamienie bloczne i łamane (0,51%).

Udział wymienionych wyżej surowców w całkowitej wartości polskiego eksportu surowców w 2020 roku stanowił 87,35%.

Pod względem wielkości obrotów handlowych w 2020 r. surowcami o największym udziale w tonażu importu były:

• w grupie surowców energetycznych: ropa naftowa (35,61%), węgiel kamienny (18,01% – w tym energetyczny 15,53% i koksowy 2,48%) i produkty naftowe (10,01%) - przy braku danych na temat importu gazu ziemnego;
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii żelaza (8,95%), surowce i produkty metalurgii aluminium (1,48%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (0,43%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (3,56%), fosfor (łącznie z fosforytami) (1,76%) oraz surowce potasu - nawozy potasowe i związki potasu (1,57%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (4,98%), cement (2,39%), piaski (kruszywo drobne i grube) (1,77%) oraz materiały ogniotrwałe (0,71%).

Wielkość importu wyżej wymienionych surowców stanowiła 91,23% całkowitej wielkości importu surowców w 2020 roku.

W ogólnym tonażu eksportu surowców mineralnych w 2020 roku największy udział miały natomiast:

• w grupie surowców energetycznych: koks i półkoks (21,53%), węgiel kamienny (15,77% - w tym energetyczny 6,75% i koksowy 9,02%) oraz produkty naftowe (9,82%);
• spośród surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii żelaza (8,23%), surowce i produkty metalurgii aluminium (1,74%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (1,34%), w tym miedź rafinowana – 0,99%;
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (9,22%), sól i związki sodu (2,74%) oraz siarka (1,83%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (4,15%), wapno (3,89%), gips (2,28%) oraz cement (1,46%).

Udział wymienionych wyżej surowców w całkowitej wielkości polskiego eksportu surowców w 2020 roku stanowił 84,00%.

Główni partnerzy handlowi

Kierunki importu i eksportu 4 podstawowych grup surowców w 2020 roku przedstawiono w tabeli 7, zestawiając po 25 krajów będących głównymi partnerami handlowymi Polski.

Tabela 7. Kierunki importu i eksportu surowców w 2020 roku

Podobnie jak w latach wcześniejszych, największy pod względem wartości był eksport polskich surowców mineralnych do Niemiec (13 516 794 tys. PLN, czyli 25,54%), a następnie do Czech (6 026 667 tys. PLN, czyli 11,39%) i Chin (3 088 529 tys. PLN, czyli 5,83%). Wartość towarów sprzedanych do tych krajów wyniosła 22 631 991 tys. PLN i stanowiła 42,76% ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych z Polski w 2020 roku. Pozycje pierwszych dwóch krajów na liście partnerów handlowych Polski nie zmieniły się w stosunku do 2019 r., natomiast Chiny zajęły miejsce Holandii – w 2019 r. Chiny zajmowały w zestawieniu 5 miejsce. W porównaniu z 2019 r. wartość towarów wyeksportowanych do Niemiec wzrosła o 193 988 tys. PLN (1,46%), natomiast w przypadku Czech zmniejszyła się o 291 260 tys. PLN (4,61%). Jeśli chodzi o Chiny to zanotowano wzrost o 178 342 tys. PLN (6,13%). Procentowy udział 10 największych partnerów handlowych w wartości eksportu surowców mineralnych z Polski przedstawiono na figurze 5.

Fig. 5. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego eksportu surowców mineralnych w 2020 roku

Największy udział w ogólnej wartości importu surowców do Polski w 2020 roku miała Rosja, z której sprowadzono surowców mineralnych i półproduktów za sumę 31 582 138 tys. PLN, co stanowiło 37,68% ogólnej wartości. Drugie miejsce zajęły Niemcy (8 530 376 tys. PLN, czyli 10,18%), natomiast na trzeciej pozycji znalazła się Arabia Saudyjska (4 539 598 tys. PLN, czyli 5,42%). Miejsca wszystkich tych krajów na liście partnerów handlowych nie zmieniły się w porównaniu z rokiem 2019. Łączny import towarów od tych partnerów handlowych stanowił 53,28% ogólnej wartości importu i wyniósł 44 652 113 tys. PLN. Należy jednak wziąć pod uwagę, iż proporcje te uległyby zmianie, gdyby wziąć pod uwagę dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski. Wartość towarów sprowadzonych z Rosji zmniejszyła się znacząco – o 12 348 109 tys. PLN (28,11%), w przypadku Niemiec nastąpił wzrost o 83 368 tys. PLN (0,99%), natomiast jeśli chodzi o Arabię Saudyjską zanotowano spadek o 2 342 378 tys. PLN (34,04%). Na figurze 6 zaprezentowano udział poszczególnych krajów w wartości importu surowców mineralnych do Polski w 2020 r.

Fig. 6. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego importu surowców mineralnych w 2020 roku

W aspekcie ilościowym, najważniejszymi partnerami handlowymi Polski w eksporcie surowców mineralnych były: Niemcy, Czechy oraz Austria. Do krajów tych sprzedano odpowiednio 6,11 mln ton, 6,00 mln ton i 1,84 mln ton surowców mineralnych, co stanowiło 20,72%, 20,36% oraz 6,26% całkowitego tonażu eksportu. Łącznie do krajów tych wyeksportowano 47,33% (13,95 mln ton) wszystkich surowców. W imporcie pierwsze trzy miejsca pod względem tonażu surowców mineralnych zajęły w 2020 r.: Rosja, Ukraina i Niemcy. Zdecydowanie najwięcej towarów sprowadzono z Rosji – 31,96 mln ton, co stanowiło 44,86% całkowitej wielkości importu; z Ukrainy pochodziło 5,40 mln ton (7,57%), natomiast z Niemiec 5,11 mln ton (7,17%). Łącznie kraje te odpowiadały za 59,60% (42,47 mln ton) łącznego tonażu importu.

Tendencje zmian obrotów handlowych

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 roku wyraźnie odbiło się w wynikach obrotów handlowych. W porównaniu z latami poprzednimi w 2004 roku zanotowano znaczne zmiany zarówno ilościowe, jak i wartościowe w eksporcie i imporcie surowców mineralnych. W 2005 roku ogólny poziom obrotów handlowych nie uległ już tak dużej zmianie, natomiast w roku 2006 dość wyraźnie zwiększyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu surowców mineralnych, przy czym wielkość obrotów handlowych pozostała na podobnym poziomie jak w roku poprzednim. W latach 2007–2008 znacznie wzrosła wielkość oraz wartość importu, zaś eksport zmniejszał się w ujęciu ilościowym. Wartość eksportu natomiast, po nieznacznym spadku w roku 2007, zwiększyła się w roku 2008. W roku 2009, ze względu na światowy kryzys gospodarczy, poziom obrotów handlowych zmniejszył się w zakresie wielkości i wartości zarówno w eksporcie, jak i w imporcie. W roku 2010 obroty handlowe wyraźnie wzrosły w eksporcie i imporcie, tak jeśli chodzi o wielkość, jak i o wartość. W latach 2011–2012 utrzymała się tendencja wzrostowa wartości obrotów handlowych, natomiast wielkość importu rosła w roku 2011 i zmniejszyła się w roku 2012, a tonaż eksportu po spadku w roku 2011 zwiększył się w roku kolejnym. W roku 2013 zmniejszyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu, a jednocześnie spadła wielkość importu i wzrósł tonaż eksportu surowców mineralnych. Lata 2014–2015 przyniosły spadki wartości tak sprzedanych, jak i sprowadzonych do Polski surowców. Jeśli chodzi o tonaż, to w 2014 roku zanotowano zmniejszenie eksportu, przy wzroście importu towarów, a w roku 2015 wzrost zarówno eksportu, jak i importu. W roku 2016 spadła wartość surowców zarówno sprowadzanych do Polski, jak i sprzedanych, przy czym nieznacznie wzrosła wielkość importu i zmniejszył się tonaż eksportu. W roku 2017 nastąpił zdecydowany wzrost wartości importu i niewielki wzrost wartości eksportu, natomiast w aspekcie tonażu zanotowano zwiększenie importu i niewielki spadek eksportu surowców. Podobne zmiany zaobserwowano w 2018 r. W 2019 r. odnotowano spadek importu, zarówno jeśli chodzi o wartość jak i wielkość, przy nieznacznym wzroście wartości eksportu i dość wyraźnym zmniejszeniu jego tonażu.

Tabulogramy Centrum Analitycznego od 2006 roku nie zawierają informacji dotyczących gazu ziemnego. Z informacji podanych zarówno przez Główny Urząd Statystyczny, jak i Centrum Analityczne wynika, iż dane te objęte zostały tajemnicą statystyczną i nie mogą być udostępniane. Jest to związane z Rozporządzeniem (WE) nr 638/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie danych statystycznych Wspólnoty odnoszących się do handlu towarami między Państwami Członkowskimi oraz uchylającego Rozporządzenie Rady (EWG) 3330/91. Artykuł 11 tego rozporządzenia mówi o poufności danych statystycznych i pozwala na utajnienie przez organy państwowe danych, na wniosek podmiotu, który poprzez dane statystyczne może zostać pośrednio zidentyfikowany. Eksport gazu ziemnego jest niewielki i brak danych nie wpływa w istotnym stopniu na ocenę ogólnej ilości i wartości sprzedawanych z Polski surowców mineralnych. Brak danych w zakresie importu tego surowca wyraźnie natomiast obniża zarówno całkowitą ilość, jak i wartość sprowadzonych do kraju surowców mineralnych. Jedyne dostępne dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski publikowane są corocznie przez Główny Urząd Statystyczny w publikacji „Gospodarka paliwowo-energetyczna”. Dane te dotyczą jedynie wielkości importu gazu (bez podania kierunków wymiany handlowej) a nie jego wartości, stąd też nie zostały ujęte w niniejszym opracowaniu – warto natomiast odnotować, iż w analizowanym okresie import surowca z poziomu 9-10 mld m³ rocznie w latach 2009-2010 wzrósł do ok. 14,95 mld m³ w roku 2018 (GUS dane za rok 2019 opublikuje w późniejszym terminie). Tym samym należy pamiętać o tym, że saldo obrotów handlowych surowcami mineralnymi będzie zawyżone właśnie o w/w wartości.

Eksport i import surowców mineralnych – porównanie z poprzednimi latami

Całkowita wartość eksportu surowców mineralnych w 2019 roku zwiększyła się w stosunku do roku poprzedniego o 2,02% i wyniosła 56 323 891 tys. PLN. Wartość importu spadła natomiast o 4,67% i wyniosła 108 057 496 tys. PLN. Saldo wartości obrotów handlowych (eksport–import) pozostało ujemne, przy czym było bardziej korzystne niż w 2018 r. – poprawiło się o 6 415 129 tys. PLN. Jego wartość bezwględna (bez gazu ziemnego) wyniosła 51 733 604 tys. PLN. Był to pierwszy od trzech lat rok z poprawą negatywnego salda obrotów handlowych. W ujęciu ilościowym, w 2019 roku wyraźnie zmniejszyła się wielkość zarówno importu, jak i eksportu. Tonaż towarów w eksporcie wyniósł 29 646 tys. ton i był mniejszy w stosunku do roku poprzedniego o 9,10%. Całkowita wielkość importu wyniosła 79 108 tys. ton i spadłą o 4,95% w porównaniu z 2018 rokiem.

Kształtowanie się wielkości i wartości obrotów surowcami mineralnymi zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie podstawowych grup kopalin przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Import i eksport surowców mineralnych w 2019 roku

W 2019 r., podobnie jak w latach wcześniejszych, największy udział w wartości importu surowców mineralnych miały surowce energetyczne. Wyniósł on 68,3% i w stosunku do roku 2018 zmniejszył się o 2,1% (przy braku danych dotyczących gazu ziemnego). W eksporcie udział tej grupy surowców spadł o 5,5% i wyniósł 39,6% - tym samym, po roku przerwy, surowce energetyczne znowu były drugą grupą surowców w aspekcie kolejności udziału w wartości eksportu. Pierwsze miejsce zajęły surowce metaliczne, z udziałem wynoszącym 46,3% (wzrost o 5,2%). Ta grupa surowców tradycyjnie była druga, jeśli chodzi o udział w wartości importu – wyniósł on 22,2% i zwiększył się o 1,1% w stosunku do roku 2018.

Obie wymienione wyżej grupy stanowiły aż 90,5% ogólnej wartości importu i 85,9% wartości eksportu w 2019 r.

Najniższy udział w obrotach handlu zagranicznego miały surowce skalne. W wartości importu wynosił on 3,3% a eksportu 5,6%. Razem z surowcami chemicznymi stanowiły one 9,5% wartości importu i 14,1% wartości eksportu w obrotach handlowych w 2019 r.

Ilościowe i wartościowe relacje eksportu i importu w poszczególnych grupach surowców przedstawiały się następująco:

• W grupie surowców energetycznych tonaż surowców importowanych był w 2019 roku wyższy niż eksportowanych, nawet pomimo nie uwzględnienia danych dotyczących importu gazu ziemnego. Saldo wartości obrotów handlowych pozostało zdecydowanie ujemne i wyniosło 51 443 678 tys. PLN. Po raz pierwszy od trzech lat nastąpiła jednak poprawa salda – o 3 457 237 tys. PLN, czyli o 6,30% (w 2018 r. pogorszyło się o 16 514 515 tys. PLN, czyli 43,02%). Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu danych dotyczących gazu ziemnego, wartość importu byłaby znacznie wyższa a tym samym saldo obrotów handlowych jeszcze bardziej ujemne.
• W grupie surowców metalicznych tonaż importowanych surowców również był wyższy niż eksportowanych, przy czym już drugi rok z rzędu różnica ta była nieznacznie mniejsza niż w roku wcześniejszym. Pomimo niekorzystnej proporcji tonażu, a dzięki korzystnej koniunkturze cen (sprzedaż droższych metali, przy imporcie tańszych), do 2016 r. stale uzyskiwano dodatnie saldo wartości obrotów handlowych tą grupą surowców. W kolejnych dwóch latach natomiast saldo po raz pierwszy osiągało wartości ujemne – w 2017 r. pogorszyło się w porównaniu z rokiem poprzednim aż o 1 801 291 tys. PLN i wyniosło 1 342 203 tys. PLN, a w 2018 roku utrzymało się na zbliżonym poziomie i wyniosło 1 252 588 tys. PLN (poprawa o 89 615 tys. PLN, czyli 6,68%). Rok 2019 przyniósł jednak zdecydowaną poprawę i powrót salda do dodatnich wartości – wyniosło ono 2 061 470 tys. PLN i było korzystniejsze niż w 2018 r. o 3 314 058 tys. PLN.
• W grupie surowców chemicznych tonaż surowców sprowadzonych do Polski w 2019 r. był większy niż tonaż surowców sprzedanych z kraju. Wartość importu wzrosła o 631 452 tys. PLN (10,32%), natomiast wartość eksportu o 162 196 tys. PLN, czyli 3,49%. Saldo obrotów handlowych pozostało ujemne, i było bardziej niekorzystne niż w roku 2018 – miało wartość 1 944 747 tys. PLN.
• W grupie surowców skalnych saldo wartości obrotów handlowych pozostało ujemne i wyniosło 406 649 tys. PLN. Saldo poprawiło się jednak w porównaniu z 2018 r. o 113 090 tys. PLN, dzięki większemu wzrostowi wartości eksportu (o 168 392 tys. PLN, czyli o 5,66%) niż importu (o 55 302 tys. PLN, czyli o 1,58%).

Zestawienie wartości salda eksport–import ogółem i dla poszczególnych grup surowców w ostatnich 10 latach zestawiono w tabeli 2. Zestawienie salda wartości obrotów surowcami mineralnymi ograniczone zostało do ostatnich dziesięciu lat, w których dane przedstawiające polski handel zagraniczny podawane były według cen transakcyjnych.

Tabela 2. Saldo wartości eksport–import surowców mineralnych w latach 2010–2019 (mln PLN)

Porównanie salda wielkości eksportu i importu surowców mineralnych ogółem, a także w poszczególnych grupach, w latach 2010–2019, przedstawiono w tabeli 3.

Tabela 3. Saldo ilości (tonaż) eksport–import surowców mineralnych w latach 2010–2019 (mln t)

Dane przedstawione w tabeli 2 wyraźnie pokazują, iż jedynie w przypadku surowców metalicznych do 2016 r. stale występowała przewaga wartości eksportu nad importem i saldo pozostawało korzystne. Rok 2016 był jednocześnie już czwartym z rzędu, w którym zanotowano bardzo wyraźne zmniejszenie salda obrotów. W kolejnych dwóch latach saldo uległo pogorszeniu i było ujemne, dopiero w 2019 r. powróciło do poziomu wyraźnie dodatniego. Saldo wartości obrotów handlowych pozostałymi trzema grupami surowców od lat jest niekorzystne. W przypadku surowców chemicznych w prawie całym analizowanym okresie widoczna jest tendencja spadkowa salda, zahamowana jedynie w 2017 r. Dla grupy surowców energetycznych po korzystnym trendzie, trwającym w latach 2015-2016, ujemne saldo w ciągu kolejnych dwóch lat zwiększyło się ponad dwukrotnie, a w 2019 r. zanotowano niewielką poprawę. W przypadku surowców skalnych załamanie i wyraźne pogorszenie salda obrotów handlowych wystąpiło w 2011 r. oraz w latach 2017-2018, najkorzystniejsza tendencja natomiast trwała w latach 2012-2013 oraz 2015-2016.

Z obserwacji danych zawartych w tabeli 3 wynika, iż w całym analizowanym okresie salda obrotów handlowych surowcami energetycznymi, metalicznymi i skalnymi pozostają wyraźnie ujemne. W przypadku surowców metalicznych niekorzystna tendencja salda obrotów handlowych utrzymywała się w latach 2012-2018, a zahamowana została wyraźną poprawą w 2019 r. Surowce skalne – po wyraźnym spadku w 2011 r. – charakteryzowały się do 2017 r. dość stabilnym poziomem salda. Ostatnie dwa lata to znaczące pogorszenie tendencji. Dla surowców energetycznych notowane saldo utrzymywało się w latach 2013-2016 na wyrównanym poziomie, rok 2017 i 2018 to znaczny spadek wyhamowany w 2019 r. Jeśli chodzi o surowce chemiczne, jeszcze w 2009 r. saldo pozostawało nieznacznie dodatnie a tendencja spadkowa uwidoczniła się wyraźnie w latach 2010-2016 i w roku 2019. Należy mieć na uwadze, iż w przypadku surowców energetycznych – biorąc pod uwagę wielkość importu gazu ziemnego do kraju podawaną przez GUS (ok. 14,95 mld m³ w 2018 r.) – saldo tonażu obrotów handlowych wyniosłoby w 2019 r. ok. -50,50 mln ton. Przy tym samym założeniu ogólne saldo ilości dla wszystkich surowców wyniosłoby ok. -64,40 mln ton.

Poniżej przedstawiono zmiany salda wartości oraz wielkości importu i eksportu ogółem w latach 2010-2019 (Fig. 1 i 2).

Fig. 1. Saldo wartości polskiego importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2010–2019 (mld PLN)

Fig. 2. Saldo wielkości polskiego eksportu i importu surowców mineralnych w latach 2010–2019 (mln ton)

Na pierwszym wykresie przedstawiono saldo wartości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce. Widoczne są momenty wyraźnej tendencji spadkowej salda - w latach 2010-2012 oraz 2017-2018, wyhamowane w 2013 r., 2015 r. oraz 2019 r. Najniższy poziom salda zanotowano w 2018 r., kiedy wyniosło -58,15 mld PLN.

Saldo wielkości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce istotnie spadło w 2011 r. Wyraźny wzrost nastąpił natomiast w dwóch kolejnych – do poziomu -23,31 mln ton. W latach 2014-2018 miało miejsce zdecydowane pogorszenie salda do poziomu ok. -51 mln ton. Dopiero ostatni, 2019 rok, przyniósł nieznaczną poprawę salda. Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu wielkości importu gazu ziemnego do Polski, wynoszącej wg GUS ok. 15 mld m³ rocznie, saldo tonażu surowców zmniejszyłoby się do ok. -64,40 mln ton w 2019 r.

Porównanie procentowych udziałów głównych grup surowcowych w wartości polskiego eksportu i importu przedstawiono graficznie na figurach 3 i 4.

Fig. 3. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego importu surowców w latach 2018–2019

Fig. 4. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego eksportu surowców w latach 2018–2019

Sumaryczne wartości importu i eksportu surowców mineralnych w 2019 roku w porównaniu z odpowiednimi wartościami z 2018 roku przedstawia tabela 4.

Tabela 4. Porównanie wartości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2018–2019 (ceny transakcyjne – mln PLN)

Ogólna wartość importu w 2019 roku w stosunku do roku 2018 spadła o 4,67% a wartość eksportu wzrosłą o 2,02%.

W imporcie zanotowano wyraźny wzrost wartości obrotów handlowych jedynie w grupie surowców chemicznych – o 10,32%, w dla surowców skalnych i metalicznych wzrosty były nieznaczne – odpowiednio o 1,58% oraz 0,10%. W przypadku surowców energetycznych nastąpił duży spadek – o 7,53%.

Wartość eksportu zwiększyła się dla trzech grup surowców – w przypadku surowców metalicznych o 14,70%, dla surowców skalnych o 5,66%, a dla surowców chemicznych o 3,49%. W przypadku surowców energetycznych zanotowano wyraźny spadek wartości – o 10,26%.

Kształtowanie się ilościowych relacji w obrotach surowcami, w latach, 2018–2019 przedstawia tabela 5.

Tabela 5. Porównanie wielkości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2018–2019 (mln ton)

Ogólna wielkość importu w roku 2019 w porównaniu z rokiem poprzednim zmniejszyła się o 4,95%, a wielkość eksportu zmniejszyła się o 9,10%. W dwóch grupach surowców nastąpił wzrost tonażu importu – w przypadku surowców chemicznych o 7,95% a dla surowców skalnych o 4,81%. Znaczące spadki zanotowano dla surowców metalicznych i energetycznych – odpowiednio o 10,18% oraz 6,86%.

Tonaż eksportu wzrósł jedynie w grupie surowców metalicznych – wyniósł 11,42%. Dla pozostałych grup zanotowano spadki – największy w przypadku surowców skalnych (o 20,18%), natomiast w przypadku surowców energetycznych i chemicznych, odpowiednio o 9,64% i 9,05%.

Szczegółowy wykaz surowców i niektórych półproduktów będących przedmiotem polskiej wymiany międzynarodowej w 2019 roku przedstawiono w tabeli 6.

Tabela 6. Import i eksport surowców mineralnych i niektórych półproduktów w 2019 roku

Zintegrowana Taryfa Wspólnot Europejskich - TARIC

W stosunku do poprzednich edycji Bilansu, lista prezentowanych towarów jest stale uaktualniana zgodnie z tabulogramami Centrum Analitycznego, opartymi o Zintegrowaną Taryfę Wspólnot Europejskich – TARIC. Została ona ustanowiona art. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 256 z 07.09.1987 r., str. 1), a zmieniona rozporządzeniem Komisji (UE) nr 1006/2011 z dnia 27 września 2011 r. zmieniającym załącznik i do rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 282 z 28.10.2011 r.).

TARIC oparty jest o Nomenklaturę Scaloną (CN – Combined Nomenclature), stanowiącą podstawową nomenklaturę dla Wspólnej Taryfy Celnej oraz dla statystyk handlu zagranicznego Wspólnoty oraz wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi. Nomenklaturę CN ustanowiono na mocy ww. rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. – akt ten jest aktualizowany co roku w formie rozporządzenia wykonawczego Komisji Europejskiej i jest publikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, seria L. Nomenklatura ta zawiera ok. 10 000 pozycji i jest kodowana na 8 cyfrach, co stanowi rozwinięcie Zharmonizowanego Systemu Określania i Kodowania Towarów (HS – Harmonized System) – na poziomie 6 cyfr jest zbieżna z nomenklaturą HS. System HS wprowadzony został w życie Międzynarodową Konwencją w sprawie Zharmonizowanego Systemu Oznaczania i Kodowania towarów, sporządzoną pod auspicjami Rady Współpracy Celnej w Brukseli dnia 14 czerwca 1983 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 11, poz. 62).

TARIC zawiera wszystkie środki handlowe ustanowione w prawodawstwie UE (taryfowe, rolne i ekonomiczne). Jest codziennie aktualizowany i utrzymywany w prawie wszystkich językach Wspólnoty. Używany jest przez Komisję Europejską i państwa członkowskie w celu stosowania środków Wspólnoty dotyczących przywozu i wywozu oraz do wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi (tam, gdzie to konieczne). Codzienne zmiany w prawodawstwie Wspólnoty rejestrowane są w bazie danych, aktualizowanej na bieżąco – państwa członkowskie są elektronicznie powiadamiane o nowelizacjach, co pozwala na zmianę ich własnych taryf roboczych i plików taryfowych. System TARIC nie posiada statusu instrumentu prawnego, ale jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych, zgodnie z art. 5 rozporządzenia (EWG) nr 2658/87, zmienionego rozporządzeniem Rady (WE) nr 254/2000 r. (Dz. U. L z 03.02.2000 r., str. 16).

W Polsce TARIC utrzymywany jest przez Departament Ceł Ministerstwa Finansów w ramach Informacyjnego Systemu Zintegrowanej Taryfy Celnej ISZTAR 3. ISZTAR umożliwia dostarczenie dla polskiej administracji celnej oraz wszystkich zainteresowanych szczegółowych informacji dotyczących obrotu towarowego. W przeglądarce Systemu ISZTAR prezentowane są zarówno dane unijne z systemu TARIC, jak i dane polskie, takie jak podatek VAT czy podatek akcyzowy. System ISZTAR – podobnie jak TARIC – nie posiada statusu instrumentu prawnego, lecz jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych.

Jednostki miar są zgodne z ewidencją i statystyką handlu zagranicznego. Wielkość obrotów dotyczących wszystkich grup surowców wyraża się w jednostkach masy, tj. w kilogramach, względnie w jednostkach pochodnych. Jednostki miar oraz ich symbole cyfrowe i literowe wynikają z wykazu jednostek miar obowiązujących w statystyce państwowej.

Najważniejsze surowce w obrotach handlowych

Z zestawionych w tabeli 6 wartości wynika, że w 2019 roku surowcami o największym udziale w wartości importu (procenty w nawiasach oznaczają udział w ogólnej wartości importu surowców mineralnych) były:

• w grupie surowców energetycznych: ropa naftowa (42,46%), produkty naftowe (16,35%) i węgiel kamienny (6,15%) - przy braku danych na temat importu gazu ziemnego (w roku 2005 było to 12,41% udziału w ogólnej wartości importu surowców mineralnych);
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii aluminium (6,61%), surowce i produkty metalurgii żelaza, a więc rudy i koncentraty, złom, surówki, żelazostopy, proszek i związki (4,68%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (3,27%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (2,38%), surowce potasu - nawozy potasowe i związki potasu (1,19%) oraz krzem (0,86%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (0,85%), materiały izolacyjne (0,47%), materiały ogniotrwałe (0,41%), cement (0,35%) oraz minerały i skały o znaczeniu technicznym (0,26%).

Wartość importu wyżej wymienionych surowców stanowiła 86,29% całkowitej wartości importu surowców w 2019 roku.

W ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych w 2019 roku największy udział miały natomiast:

• w grupie surowców energetycznych: produkty naftowe (15,18%), koks i półkoks (13,16%) oraz węgiel kamienny (4,18%) - w tym energetyczny 1,39% i koksowy 2,79%;
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii miedzi (15,24%), w tym miedź rafinowana – 11,86%; metale szlachetne (7,60%), żelazo i żelazostopy (6,91%) oraz surowce i produkty metalurgii aluminium (5,69%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (4,79%), sól i związki sodu (1,45%), krzem (0,78%) oraz fosfor (0,67%);
• w grupie surowców skalnych: materiały izolacyjne (2,49%), materiały ogniotrwałe (0,67%), gips (0,49%) oraz cement (0,45%).

Udział wymienionych wyżej surowców w całkowitej wartości polskiego eksportu surowców w 2019 roku stanowił 79,75%.

Główni partnerzy handlowi

Kierunki importu i eksportu 4 podstawowych grup surowców w 2019 roku przedstawiono w tabeli 7, zestawiając po 25 krajów będących głównymi partnerami handlowymi Polski.

Tabela 7. Kierunki importu i eksportu surowców w 2019 roku

Podobnie jak w latach wcześniejszych, największy pod względem wartości był eksport polskich surowców mineralnych do Niemiec (13 322 806 tys. PLN, czyli 23,65%), a następnie do Czech (6 317 927 tys. PLN, czyli 11,22%) i Holandii (3 454 409 tys. PLN, czyli 6,13%). Wartość towarów sprzedanych do tych krajów wyniosła 23 095 141 tys. PLN i stanowiła 41,00% ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych z Polski w 2019 roku. Pozycje wszystkich trzech krajów na liście partnerów handlowych Polski nie zmieniły się w stosunku do 2018 r. Procentowy udział 10 największych partnerów handlowych w wartości eksportu surowców mineralnych z Polski przedstawiono na figurze 5.

Fig. 5. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego eksportu surowców mineralnych w 2019 roku

Największy udział w ogólnej wartości importu surowców do Polski w 2019 roku miała Rosja, z której sprowadzono surowców mineralnych i półproduktów za sumę 43 930 247 tys. PLN, co stanowiło 40,65% ogólnej wartości. Drugie miejsce zajęły Niemcy (8 447 008 tys. PLN, czyli 7,82%), natomiast na trzeciej pozycji znalazła się Arabia Saudyjska (6 881 976 tys. PLN, czyli 6,37%). Miejsca dwóch pierwszych krajów na liście partnerów handlowych nie zmieniły się w porównaniu z rokiem 2018, natomiast Arabia Sudyjska zajęła miejsce Kazachstanu. Łączny import towarów od tych partnerów handlowych stanowił 54,84% ogólnej wartości importu i wyniósł 59 259 232 tys. PLN. Należy jednak wziąć pod uwagę, iż proporcje te uległyby zmianie, gdyby wziąć pod uwagę dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski. Na figurze 6 zaprezentowano udział poszczególnych krajów w wartości importu surowców mineralnych do Polski w 2019 r.

Fig. 6. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego importu surowców mineralnych w 2019 roku

Tendencje zmian obrotów handlowych

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 roku wyraźnie odbiło się w wynikach obrotów handlowych. W porównaniu z latami poprzednimi w 2004 roku zanotowano znaczne zmiany zarówno ilościowe, jak i wartościowe w eksporcie i imporcie surowców mineralnych. W 2005 roku ogólny poziom obrotów handlowych nie uległ już tak dużej zmianie, natomiast w roku 2006 dość wyraźnie zwiększyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu surowców mineralnych, przy czym wielkość obrotów handlowych pozostała na podobnym poziomie jak w roku poprzednim. W latach 2007–2008 znacznie wzrosła wielkość oraz wartość importu, zaś eksport zmniejszał się w ujęciu ilościowym. Wartość eksportu natomiast, po nieznacznym spadku w roku 2007, zwiększyła się w roku 2008. W roku 2009, ze względu na światowy kryzys gospodarczy, poziom obrotów handlowych zmniejszył się w zakresie wielkości i wartości zarówno w eksporcie, jak i w imporcie. W roku 2010 obroty handlowe wyraźnie wzrosły w eksporcie i imporcie, tak jeśli chodzi o wielkość, jak i o wartość. W latach 2011–2012 utrzymała się tendencja wzrostowa wartości obrotów handlowych, natomiast wielkość importu rosła w roku 2011 i zmniejszyła się w roku 2012, a tonaż eksportu po spadku w roku 2011 zwiększył się w roku kolejnym. W roku 2013 zmniejszyła się wartość zarówno eksportu, jak i importu, a jednocześnie spadła wielkość importu i wzrósł tonaż eksportu surowców mineralnych. Lata 2014–2015 przyniosły spadki wartości tak sprzedanych, jak i sprowadzonych do Polski surowców. Jeśli chodzi o tonaż, to w 2014 roku zanotowano zmniejszenie eksportu, przy wzroście importu towarów, a w roku 2015 wzrost zarówno eksportu, jak i importu. W roku 2016 spadła wartość surowców zarówno sprowadzanych do Polski, jak i sprzedanych, przy czym nieznacznie wzrosła wielkość importu i zmniejszył się tonaż eksportu. W roku 2017 nastąpił zdecydowany wzrost wartości importu i niewielki wzrost wartości eksportu, natomiast w aspekcie tonażu zanotowano zwiększenie importu i niewielki spadek eksportu surowców. Podobne zmiany zaobserwowano w 2018 r.

Tabulogramy Centrum Analitycznego od 2006 roku nie zawierają informacji dotyczących gazu ziemnego. Z informacji podanych zarówno przez Główny Urząd Statystyczny, jak i Centrum Analityczne wynika, iż dane te objęte zostały tajemnicą statystyczną i nie mogą być udostępniane. Jest to związane z Rozporządzeniem (WE) nr 638/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie danych statystycznych Wspólnoty odnoszących się do handlu towarami między Państwami Członkowskimi oraz uchylającego Rozporządzenie Rady (EWG) 3330/91. Artykuł 11 tego rozporządzenia mówi o poufności danych statystycznych i pozwala na utajnienie przez organy państwowe danych, na wniosek podmiotu, który poprzez dane statystyczne może zostać pośrednio zidentyfikowany. Eksport gazu ziemnego jest niewielki i brak danych nie wpływa w istotnym stopniu na ocenę ogólnej ilości i wartości sprzedawanych z Polski surowców mineralnych. Brak danych w zakresie importu tego surowca wyraźnie natomiast obniża zarówno całkowitą ilość, jak i wartość sprowadzonych do kraju surowców mineralnych. Jedyne dostępne dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski publikowane są corocznie przez Główny Urząd Statystyczny w publikacji „Gospodarka paliwowo-energetyczna”. Dane te dotyczą jedynie wielkości importu gazu (bez podania kierunków wymiany handlowej) a nie jego wartości, stąd też nie zostały ujęte w niniejszym opracowaniu – warto natomiast odnotować, iż w analizowanym okresie import surowca z poziomu 9-10 mld m³ rocznie w latach 2009-2010 wzrósł do ok. 15,44 mld m³ w roku 2017 (GUS dane za rok 2018 opublikuje w późniejszym terminie). Tym samym należy pamiętać o tym, że saldo obrotów handlowych surowcami mineralnymi będzie zawyżone właśnie o w/w wartości.

Eksport i import surowców mineralnych – porównanie z poprzednimi latami

Całkowita wartość eksportu surowców mineralnych w 2018 roku zwiększyła się w stosunku do roku poprzedniego o 9,77% i wyniosła 55 206 742 tys. PLN. Wartość importu wzrosła natomiast o 23,62% i wyniosła 113 355 475 tys. PLN. Saldo wartości obrotów handlowych (eksport–import) pozostało ujemne, przy czym było zdecydowanie bardziej niekorzystne – pogłębiło się o 16 748 519 tys. PLN. Jego wartość (bez gazu ziemnego) wyniosła 58 148 733 tys. PLN. Był to drugi z kolei rok wzrostu negatywnego salda obrotów handlowych.

W ujęciu ilościowym, w 2018 roku wyraźnie wzrosła wielkość importu, przy nieznacznym spadku tonażu eksportu surowców mineralnych. Tonaż towarów w eksporcie wyniósł 32 618 tys. ton i był mniejszy w stosunku do roku poprzedniego o 1,75%. Całkowita wielkość importu wyniosła 83 228 tys. ton i wzrosła o 15,44% w porównaniu z 2017 rokiem.

Kształtowanie się wielkości i wartości obrotów surowcami mineralnymi zarówno w skali ogólnej, jak i w zakresie podstawowych grup kopalin przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Import i eksport surowców mineralnych w 2018 roku

W 2018 r., podobnie jak w latach wcześniejszych, największy udział w wartości importu surowców mineralnych miały surowce energetyczne. Wyniósł on 70,4% i w stosunku do roku 2017 zwiększył się o 5,3% (przy braku danych dotyczących gazu ziemnego). W eksporcie udział tej grupy surowców wzrósł o 2,7% i wyniósł 45,1% - tym samym, po roku przerwy, surowce energetyczne znowu były pierwszą grupą surowców w aspekcie kolejności udziału w wartości eksportu. Drugie miejsce zajęły surowce metaliczne, z udziałem wynoszącym 41,1% (spadek o 2,4%). Ta grupa surowców tradycyjnie była też druga, co do wielkości udziału w wartości importu – wyniósł on 21,1% i zmniejszył się o 4,2% w stosunku do roku 2017.

Obie wymienione wyżej grupy stanowiły aż 91,5% ogólnej wartości importu i 86,2% wartości eksportu w 2018 r.

Najniższy udział w obrotach handlu zagranicznego miały surowce skalne. W wartości importu wynosił on 3,1% a eksportu 5,4%. Razem z surowcami chemicznymi stanowiły one 8,5% wartości importu i 13,8% wartości eksportu w obrotach handlowych.

Ilościowe i wartościowe relacje eksportu i importu w poszczególnych grupach surowców przedstawiały się następująco:

• W grupie surowców energetycznych tonaż surowców importowanych był w 2018 roku wyższy niż eksportowanych, nawet pomimo nieuwzględnienia danych dotyczących importu gazu ziemnego. Saldo wartości obrotów handlowych pozostało zdecydowanie ujemne i wyniosło 54 900 915 tys. PLN. Był to już drugi rok z rzędu, kiedy saldo pogorszyło się bardzo wyraźnie – o 16 514 515 tys. PLN, czyli o 43,02% (w 2017 r. było to 12 687 113 tys. PLN, czyli 49,37%). Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu danych dotyczących gazu ziemnego, wartość importu byłaby znacznie wyższa a tym samym saldo obrotów handlowych jeszcze bardziej ujemne.
• W grupie surowców metalicznych tonaż importowanych surowców również był wyższy niż eksportowanych, przy czym różnica ta była nieznacznie mniejsza niż w roku 2017. Pomimo takiej proporcji, jeszcze do 2016 r., dzięki korzystnej koniunkturze cen (sprzedaż droższych metali, przy imporcie tańszych), uzyskiwano dodatnie saldo wartości obrotów handlowych. W 2016 r. wyniosło ono 459 088 tys. PLN. W roku 2017 natomiast saldo po raz pierwszy było ujemne – pogorszyło się w porównaniu z rokiem poprzednim aż o 1 801 291 tys. PLN i wyniosło 1 342 203 tys. PLN. W zeszłym roku saldo utrzymało się na zbliżonym poziomie i wyniosło 1 252 588 tys. PLN (poprawa o 89 615 tys. PLN, czyli 6,68%).
• W grupie surowców chemicznych tonaż surowców sprowadzonych do Polski w 2018 r. był większy niż tonaż surowców sprzedanych z kraju. Wartość importu wzrosła o 180 874 tys. PLN (3,05%), natomiast wartość eksportu o 133 408 tys. PLN, czyli 2,96%. Saldo obrotów handlowych pozostało ujemne, i było bardziej niekorzystne niż w roku 2017 – miało wartość 1 475 491 tys. PLN.
• W grupie surowców skalnych saldo obrotów handlowych pozostało ujemne, i przy znacznie większym wzroście wartości importu (o 631 086 tys. PLN, czyli 22,05%) niż eksportu (o 354 933 tys. PLN, czyli 13,56%) pogłębiło się w kierunku bardziej ujemnego - wyniosło 519 739 tys. PLN.

Zestawienie wartości salda eksport–import ogółem i dla poszczególnych grup surowców w ostatnich 10 latach zestawiono w tabeli 2. Zestawienie salda wartości obrotów surowcami mineralnymi ograniczone zostało do ostatnich dziesięciu lat, w których dane przedstawiające polski handel zagraniczny podawane były według cen transakcyjnych.

Tabela 2. Saldo wartości eksport–import surowców mineralnych w latach 2009–2018 (mln PLN)

Porównanie salda wielkości eksportu i importu surowców mineralnych ogółem, a także w poszczególnych grupach, w latach 2009–2018, przedstawiono w tabeli 3.

Tabela 3. Saldo ilości (tonaż) eksport–import surowców mineralnych w latach 2009–2018 (mln t)

Dane przedstawione w tabeli 2 wyraźnie pokazują, iż jedynie w przypadku surowców metalicznych do 2016 r. stale występowała przewaga wartości eksportu nad importem i saldo pozostawało korzystne. Rok 2016 był jednocześnie już czwartym z rzędu, w którym zanotowano bardzo wyraźne zmniejszenie salda obrotów. W kolejnych dwóch latach saldo uległo wyraźnemu pogorszeniu i pozostaje ujemne. Saldo wartości obrotów handlowych pozostałymi trzema grupami surowców od lat jest niekorzystne. W przypadku surowców chemicznych w prawie całym analizowanym okresie widoczna jest tendencja spadkowa salda, zahamowana jedynie w 2017 r. Dla grupy surowców energetycznych po korzystnym trendzie, trwającym w latach 2015-2016, ujemne saldo w ciągu ostatnich dwóch lat zwiększyło się ponad dwukrotnie. W przypadku surowców skalnych załamanie i wyraźne pogorszenie salda obrotów handlowych trwało w latach 2010-2011 r., w kolejnych widać zahamowanie niekorzystnej tendencji, a pogorszenie zanotowano w latach 2017-2018.

Z obserwacji danych zawartych w tabeli 3 wynika, iż w całym analizowanym okresie salda obrotów handlowych surowcami energetycznymi, metalicznymi i skalnymi pozostają wyraźnie ujemne. W przypadku surowców metalicznych niekorzystna tendencja salda obrotów handlowych utrzymuje się od 2012 r., surowce skalne – po wyraźnych spadkach w latach 2008-2012 – charakteryzują się w ostatnich latach dość stabilnym poziomem salda. Dla surowców energetycznych notowane saldo utrzymywało się w latach 2013-2016 na wyrównanym poziomie, w 2017 r. i w 2018 r. nastąpił natomiast znaczny spadek. Jeśli chodzi o surowce chemiczne, jeszcze w 2009 r. saldo pozostawało nieznacznie dodatnie a tendencja spadkowa uwidoczniła się wyraźnie w latach 2010-2016. Należy mieć na uwadze, iż w przypadku surowców energetycznych – biorąc pod uwagę wielkość importu gazu ziemnego do kraju podawaną przez GUS (ok. 15,4 mld m³ w 2017 r.) – saldo tonażu obrotów handlowych wyniosłoby w 2018 r. ok. -53 mln ton. Przy tym samym założeniu ogólne saldo ilości dla wszystkich surowców wyniosłoby ok. -66 mln ton.

Poniżej przedstawiono zmiany salda wartości oraz wielkości importu i eksportu ogółem w latach 2009-2018 (Fig. 1 i 2).

Fig. 1. Saldo wartości polskiego importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2009–2018 (mld PLN)

Fig. 2. Saldo wielkości polskiego eksportu i importu surowców mineralnych w latach 2009–2018 (mln ton)

Na pierwszym wykresie przedstawiono saldo wartości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce. Widoczne są momenty wyraźnej tendencji spadkowej salda - w latach 2010-2012 oraz 2017-2018, wyhamowane w 2013 r. i 2015 r. Najniższy poziom salda zanotowano w 2018 r., kiedy wyniosło ono -58,15 mld PLN.

Saldo wielkości obrotów handlowych surowcami mineralnymi w Polsce istotnie spadło w latach 2010-2011. Wyraźny wzrost nastąpił natomiast w dwóch kolejnych – do poziomu -23,31 mln ton. W latach 2014-2018 miało miejsce zdecydowane pogorszenie salda do poziomu ok. -51 mln ton. Należy pamiętać, iż przy uwzględnieniu wielkości importu gazu ziemnego do Polski, wynoszącej wg GUS ok. 15 mld m³ rocznie, saldo tonażu surowców zmniejszyłoby się do ok. -66 mln ton w 2018 r.

Porównanie procentowych udziałów głównych grup surowcowych w wartości polskiego eksportu i importu przedstawiono graficznie na figurach 3 i 4.

Fig. 3. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego importu surowców w latach 2017–2018

Fig. 4. Procentowy udział głównych grup surowców mineralnych w wartości polskiego eksportu surowców w latach 2017–2018

Sumaryczne wartości importu i eksportu surowców mineralnych w 2018 roku w porównaniu z odpowiednimi wartościami z 2017 roku przedstawia tabela 4.

Tabela 4. Porównanie wartości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2017–2018 (ceny transakcyjne – mln PLN)

Ogólna wartość importu w 2018 roku w stosunku do roku 2017 wzrosła o 23,62% a wartość eksportu o 9,77%.

W imporcie zanotowano wyraźne wzrosty wartości obrotów handlowych w dwóch grupach – o 33,64% dla surowców energetycznych i o 22,05% dla surowców skalnych. Niewielkie wzrosty dotyczyły surowców metalicznych (o 3,30%) i chemicznych (o 3,05%).

Wartość eksportu zwiększyła się dla wszystkich grup surowców – w przypadku surowców energetycznych o 16,74%, dla surowców skalnych o 13,56%, dla surowców metalicznych o 3,92%, natomiast jeśli chodzi o surowce chemiczne – o 2,96%.

Kształtowanie się ilościowych relacji w obrotach surowcami, w latach, 2017–2018 przedstawia tabela 5.

Tabela 5. Porównanie wielkości importu i eksportu surowców mineralnych w latach 2017–2018 (mln ton)

Ogólna wielkość importu w roku 2018 w porównaniu z rokiem poprzednim wzrosła o 15,44%, a wielkość eksportu zmniejszyła się o 1,75%. W trzech grupach surowców nastąpił wzrost tonażu importu – w przypadku surowców skalnych o 28,26%, surowców energetycznych o 18,81%, a dla metalicznych o 3,09%. Spadek zanotowano dla surowców chemicznych – o 2,74%.

Tonaż eksportu wzrósł wyraźnie w przypadku surowców skalnych (o 19,25%) oraz metalicznych (o 11,84%). Dla grupy surowców chemicznych zanotowano znaczny spadek wielkości eksportu – o 8,30%, a dla grupy surowców energetycznych – o 7,34%.

Szczegółowy wykaz surowców i niektórych półproduktów będących przedmiotem polskiej wymiany międzynarodowej w 2018 roku przedstawiono w tabeli 6.

Tabela 6. Import i eksport surowców mineralnych i niektórych półproduktów w 2018 roku

Zintegrowana Taryfa Wspólnot Europejskich - TARIC

W stosunku do poprzednich edycji Bilansu, lista prezentowanych towarów jest stale uaktualniana zgodnie z tabulogramami Centrum Analitycznego, opartymi o Zintegrowaną Taryfę Wspólnot Europejskich – TARIC. Została ona ustanowiona art. 2 rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 256 z 07.09.1987 r., str. 1), a zmieniona rozporządzeniem Komisji (UE) nr 1006/2011 z dnia 27 września 2011 r. zmieniającym załącznik i do rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 w sprawie nomenklatury taryfowej i statystycznej oraz w sprawie Wspólnej Taryfy Celnej (Dz. U. L 282 z 28.10.2011 r.).

TARIC oparty jest o Nomenklaturę Scaloną (CN – Combined Nomenclature), stanowiącą podstawową nomenklaturę dla Wspólnej Taryfy Celnej oraz dla statystyk handlu zagranicznego Wspólnoty oraz wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi. Nomenklaturę CN ustanowiono na mocy ww. rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87 z dnia 23 lipca 1987 r. – akt ten jest aktualizowany co roku w formie rozporządzenia wykonawczego Komisji Europejskiej i jest publikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, seria L. Nomenklatura ta zawiera ok. 10 000 pozycji i jest kodowana na 8 cyfrach, co stanowi rozwinięcie Zharmonizowanego Systemu Określania i Kodowania Towarów (HS – Harmonized System) – na poziomie 6 cyfr jest zbieżna z nomenklaturą HS. System HS wprowadzony został w życie Międzynarodową Konwencją w sprawie Zharmonizowanego Systemu Oznaczania i Kodowania towarów, sporządzoną pod auspicjami Rady Współpracy Celnej w Brukseli dnia 14 czerwca 1983 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 11, poz. 62).

TARIC zawiera wszystkie środki handlowe ustanowione w prawodawstwie UE (taryfowe, rolne i ekonomiczne). Jest codziennie aktualizowany i utrzymywany w prawie wszystkich językach Wspólnoty. Używany jest przez Komisję Europejską i państwa członkowskie w celu stosowania środków Wspólnoty dotyczących przywozu i wywozu oraz do wymiany handlowej pomiędzy państwami członkowskimi (tam, gdzie to konieczne). Codzienne zmiany w prawodawstwie Wspólnoty rejestrowane są w bazie danych, aktualizowanej na bieżąco – państwa członkowskie są elektronicznie powiadamiane o nowelizacjach, co pozwala na zmianę ich własnych taryf roboczych i plików taryfowych. System TARIC nie posiada statusu instrumentu prawnego, ale jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych, zgodnie z art. 5 rozporządzenia (EWG) nr 2658/87, zmienionego rozporządzeniem Rady (WE) nr 254/2000 r. (Dz. U. L z 03.02.2000 r., str. 16).

W Polsce TARIC utrzymywany jest przez Departament Ceł Ministerstwa Finansów w ramach Informacyjnego Systemu Zintegrowanej Taryfy Celnej ISZTAR 3. ISZTAR umożliwia dostarczenie dla polskiej administracji celnej oraz wszystkich zainteresowanych szczegółowych informacji dotyczących obrotu towarowego. W przeglądarce Systemu ISZTAR prezentowane są zarówno dane unijne z systemu TARIC, jak i dane polskie, takie jak podatek VAT czy podatek akcyzowy. System ISZTAR – podobnie jak TARIC – nie posiada statusu instrumentu prawnego, lecz jego kody muszą być używane w odprawach celnych i zwrotach statystycznych.

Jednostki miar są zgodne z ewidencją i statystyką handlu zagranicznego. Wielkość obrotów dotyczących wszystkich grup surowców wyraża się w jednostkach masy, tj. w kilogramach, względnie w jednostkach pochodnych. Jednostki miar oraz ich symbole cyfrowe i literowe wynikają z wykazu jednostek miar obowiązujących w statystyce państwowej.

Najważniejsze surowce w obrotach handlowych

Z zestawionych w tabeli 6 wartości wynika, że w 2018 roku surowcami o największym udziale w wartości importu (procenty w nawiasach oznaczają udział w ogólnej wartości importu surowców mineralnych) były:

• w grupie surowców energetycznych: ropa naftowa (43,47%), produkty naftowe (16,90%) i węgiel kamienny (6,97%) - przy braku danych na temat importu gazu ziemnego (w roku 2005 było to 12,41% udziału w ogólnej wartości importu surowców mineralnych);
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii aluminium (7,08%), surowce i produkty metalurgii żelaza, a więc rudy i koncentraty, złom, surówki, żelazostopy, proszek i związki (4,83%) oraz surowce i produkty metalurgii miedzi (2,58%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (1,89%), surowce potasu - nawozy potasowe i związki potasu (1,02%) oraz krzem (0,83%);
• w grupie surowców skalnych: kamienie bloczne i łamane (0,72%), materiały izolacyjne (0,52%), materiały ogniotrwałe (0,50%), minerały i skały o znaczeniu technicznym (0,26%) oraz cement (0,25%).

Wartość importu wyżej wymienionych surowców stanowiła 87,82% całkowitej wartości importu surowców w 2018 roku.

W ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych w 2018 roku największy udział miały natomiast:

• w grupie surowców energetycznych: produkty naftowe (19,52%), koks i półkoks (14,29%) oraz węgiel kamienny (4,65%) - w tym energetyczny 1,51% i koksowy 3,14%;
• w grupie surowców metalicznych: surowce i produkty metalurgii miedzi (13,29%), w tym miedź rafinowana – 8,91%; żelazo i żelazostopy (7,09%), surowce i produkty metalurgii aluminium (6,58%) oraz metale szlachetne (4,56%);
• w grupie surowców chemicznych: nawozy azotowe i wieloskładnikowe (4,39%), sól i związki sodu (1,50%), krzem (0,75%), fosfor (0,67%) oraz siarka (0,62%);
• w grupie surowców skalnych: materiały izolacyjne (2,36%), materiały ogniotrwałe (0,71%), gips (0,48%) oraz cement (0,46%).

Udział wyżej wymienionych surowców w całkowitej wartości polskiego eksportu surowców w 2018 roku stanowił 81,92%.

Główni partnerzy handlowi

Kierunki importu i eksportu 4 podstawowych grup surowców w 2018 roku przedstawiono w tabeli 7, zestawiając po 25 krajów będących głównymi partnerami handlowymi Polski.

Tabela 7. Kierunki importu i eksportu surowców w 2018 roku

Podobnie jak w latach wcześniejszych, największy pod względem wartości był eksport polskich surowców mineralnych do Niemiec (12 815 230 tys. PLN, czyli 23,21%), a następnie do Czech (6 100 504 tys. PLN, czyli 11,05%) i Holandii (4 309 674 tys. PLN, czyli 7,81%). Wartość towarów sprzedanych do tych krajów wyniosła 23 225 408 tys. PLN i stanowiła 42,07% ogólnej wartości eksportu surowców mineralnych z Polski w 2018 roku. Pozycje wszystkich trzech krajów na liście partnerów handlowych Polski nie zmieniły się w stosunku do 2017 r. Procentowy udział 10 największych partnerów handlowych w wartości eksportu surowców mineralnych z Polski przedstawiono na figurze 5.

Fig. 5. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego eksportu surowców mineralnych w 2018 roku

Największy udział w ogólnej wartości importu surowców do Polski w 2018 roku miała Rosja, z której sprowadzono surowców mineralnych i półproduktów za sumę 50 619 996 tys. PLN, co stanowiło 44,66% ogólnej wartości. Drugie miejsce zajęły Niemcy (9 380 896 tys. PLN, czyli 8,28%), natomiast na trzeciej pozycji znalazł się Kazachstan (6 346 505 tys. PLN, czyli 5,60%). Miejsca dwóch pierwszych krajów na liście partnerów handlowych nie zmieniły się w porównaniu z rokiem 2017, natomiast Kazachstan zajął miejsce Norwegii. Łączny import towarów od tych partnerów handlowych stanowił 58,53% ogólnej wartości importu i wyniósł 66 347 397 tys. PLN. Należy jednak wziąć pod uwagę, iż proporcje te uległyby zmianie, gdyby wziąć pod uwagę dane dotyczące importu gazu ziemnego do Polski. Na figurze 6 zaprezentowano udział poszczególnych krajów w wartości importu surowców mineralnych do Polski w 2018 r.

Fig. 6. Udział głównych partnerów handlowych w wartości polskiego importu surowców mineralnych w 2018 roku