W dniach 13-14 października 2026 r. w Państwowym Instytucie Geologicznym – PIB odbyła się jubileuszowa 5. konferencja naukowa z cyklu „Zmiany klimatyczne w przeszłości geologicznej”. Wzięło w niej udział blisko 40 osób z wielu jednostek naukowych: wyższych uczelni, Polskiej Akademii Nauk, instytutów badawczych, jednostek samorządowych, a także liczni pracownicy PIG-PIB.
Konferencję otworzył dyrektor PIG-PIB prof. dr hab. Krzysztof Szamałek zwracając uwagę na rolę geologów, których badania klimatu z przeszłych epok geologicznych. pozwalają rozpoznać i zrozumieć mechanizmy zmian środowiska i klimatu, oraz umożliwiają spojrzenie na procesy współczesnych zmian klimatycznych z perspektywy historii Ziemi. Zwrócił także uwagę na ogromne znaczenie merytorycznej debaty i dyskusji w nauce, wskazując że wolność i konstruktywna polemika są podstawą jej rozwoju i jednocześnie postępu.
Prof. Krzysztof Szamałek otwierający konferencje
Dr hab. Barbara Słodkowska podczas otwarcia konferencji
Podczas sesji plenarnej zostały przedstawione ciepłe okresy klimatyczne na przestrzeni całego fanerozoiku i ich związek z gwałtowną emisją dwutlenku węgla.
Sesje referatowe zostały ułożone w porządku stratygraficznym od paleozoiku przez mezozoik i kenozoik do procesów zachodzących współcześnie, prowadząc uczestników przez kolejne rozdziały dziejów Ziemi. W 7 sesjach referatowych i podczas sesji posterowej przedstawiono łącznie 28 prezentacji.
Podczas sesji paleozoicznej bardzo interesująco zostały przedstawione zmiany klimatyczne w ordowiku, okresie największej bioróżnorodności w historii Ziemi, które zadecydowały o wielkiej radiacji w środkowym oraz masowym wymieraniu w późnym ordowiku. Pozostając w tematyce paleozoicznej przedstawiono zmiany klimatyczne i ich wpływ na środowiska depozycji na granicy karbon-perm. Cykle paleoklimatyczne w późnym permie zaprezentowano globalnie podczas omawiania zmian zapisanych w osadach południowo-permskiego basenu Europy.
W sesji mezozoicznej przedstawiono warunki klimatyczne w późnym triasie odtworzone na podstawie flory. Rozważano związek zmian w składzie izotopowym osadów kredowych z paleoklimatem oraz wahaniami poziomu morza. Omówiono reakcje otwornic aglutynujących na warunki stresowe w osadach przełomu kreda-paleocen we fliszu karpackim.
Pierwszy dzień konferencji zakończyła sesja posterowa poświęcona zróżnicowanym metodom badań paleoklimatu, w tym metodom: paleontologicznym, geochemicznym, izotopowym, a także procedurom z wykorzystaniem uczenia maszynowego.
Sesja posterowa
Drugi dzień konferencji obejmował zagadnienia zmian klimatu w kenozoiku, podczas której przedstawiono referaty dotyczące zmiany środowiskowe zarejestrowane w zespołach mszywiołów z Antarktydy oraz odkrycia pierwszego walenia z eocenu Polski i jego związek ze zmianami środowiskowymi w tym czasie. W dalszej części sesji omówiono globalne zmiany klimatyczne w paleogenie i ne ogenie zapisane w osadach z Niżu Polskiego oraz przedstawiono rekonstrukcję klimatu i środowiska z osadów pliocenu Gray Fossil Site (USA) na podstawie analizy palinoflory.
Zagadnienia zmian klimatu w ostatnich 2,6 mln lat, a zwłaszcza w czasie ostatniego miliona lat, omówiono na przykładzie badań osadów interglacjałów – mazowieckiego i eemskiego we wschodniej Polsce. Rekonstrukcji klimatu i środowiska w interglacjale eemskim dokonano również na północnym Mazowszu. Cykl plejstoceński zamknął referat dotyczący zapisu cyrkulacji atmosferycznej we wczesnym plejstocenie zrekonstruowany przy zastosowaniu metod paleomagnetycznych z lessów w Polsce i na Ukrainie.
Następnie przedstawiono zapis holoceńskich wahań poziomu Bałtyku zarejestrowany przy użyciu analizy sejsmostratygraficznej. Kolejny referat był również związany z holocenem w dennych osadach Bałtyku, gdzie na obszarze Zatoki Gdańskiej została zapisana historia sztormów. Ostatni z tej grupy tematów sięgał bliskiej przeszłości dotyczącej rekonstrukcji powodzi na Nysie Kłodzkiej i Odrze w 2024 roku, z wykorzystaniem danych teledetekcyjnych i uczenia maszynowego.
Ostatnia sesja dotyczyła zdarzeń klimatycznych rejestrowanych w czasie ostatnich 150 lat, czyli od początku pomiarów instrumentalnych. Podczas kolejnych trzech referatów przedstawiono różne punkty widzenia na skalę i zakres współczesnych zmian klimatycznych opierając się o dane publikowane w renomowanych czasopismach naukowych. Szczególną uwagę zwrócono na znaczącą rolę procesów naturalnych, nie negując roli czynnika antropogenicznego.
Na zakończenie konferencji odbyła się ożywiona dyskusja, podsumowano poruszane w referatach zagadnienia, odnosząc przeszłe wydarzenia klimatyczne do czasów współczesnych, szukając powiązań, analogii i dominujących trendów. Ogromne zainteresowanie uczestników wywoływało zwłaszcza rozumienie obecnych zmian klimatu i roli w tych zmianach działalności człowieka. Metody badawcze rejestrujące zmiany klimatu w odległych epokach geologicznych, mimo iż o mniejszej rozdzielczości, wiele mówią o dynamice tych zmian w przeszłości utwierdzając w przekonaniu, że klimat kiedyś i dziś nie jest elementem niezmiennym lecz podlega ciągłym fluktuacjom.
Uczestnicy konferencji w Muzeum Geologicznym PIG-PIB
Konkluzją z konferencji jest pilna potrzeba popularyzacji wiedzy geologicznej. Należy położyć też większy nacisk na rolę nauki podczas dyskusji na temat zmian klimatu. Poznanie mechanizmów rządzących tymi zmianami i poszukiwanie w przeszłości geologicznej klucza do zrozumienia zmian zachodzących współcześnie jest istotne dla prognozowania przyszłości.
Dofinansowano ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w ramach zadania „Współpraca krajowa w zakresie geologii i promocja działań państwowej służby geologicznej w latach 2024–2026”.
