Śladami „Listy Schindlera”. Surowe wapienne ściany, pozostałości dawnej infrastruktury przemysłowej i ślady filmowej scenografii. Kamieniołom Libana w Krakowie to przestrzeń, w której historia przemysłu, tragiczne wydarzenia II wojny światowej i historia światowego kina splatają się w jednym miejscu.
To właśnie tutaj Steven Spielberg odtworzył fragment obozu Płaszów na potrzeby realizacji filmu „Lista Schindlera”. Do dziś zachowały się elementy stworzonej wówczas scenografii, które przypominają o filmowej przeszłości kamieniołomu i skłaniają do refleksji nad historią tego miejsca.
Kamieniołom Libana jest jednym z ośmiu kamieniołomów położonych na zrębie Krzemionek. Swoją nazwę zawdzięcza Józefowi Libanowi – przedsiębiorcy, którego firma zajmowała się między innymi produkcją wapna budowlanego i nawozowego.
Historia kamieniołomu ma również tragiczny rozdział. W październiku 1942 roku przedsiębiorstwo zostało przejęte przez okupanta. Na jego terenie utworzono Obóz Karny Służby Budowlanej, znany jako Liban, w którym pracowali więźniowie. Eksploatację kamieniołomu zakończono w 1986 roku. Od tego czasu teren pozostaje niedostępny dla mieszkańców, choć przez lata podejmowano liczne próby jego zagospodarowania. Dawną przestrzeń przemysłową stopniowo odzyskuje natura. Pozostałości infrastruktury górniczej i przemysłowej niszczeją, a wyrobisko porasta bujna roślinność. W 2022 roku Rada Miasta Krakowa uznała teren kamieniołomu za użytek ekologiczny.
Kamieniołom Libana zyskał międzynarodową sławę dzięki Stevenowi Spielbergowi. W 1993 roku w Krakowie nakręcił film, w którym przedstawił historię niemieckiego przemysłowca Oskara Schindlera, który podczas II wojny światowej uratował ponad tysiąc żydowskich więźniów. Jednym z najważniejszych miejsc zdjęciowych stał się właśnie Kamieniołom Libana, położony w sąsiedztwie byłego obozu w Płaszowie. Na potrzeby filmu powstała tu rozległa scenografia odwzorowująca obozową zabudowę – między innymi baraki, wieże strażnicze, ogrodzenie z drutem kolczastym oraz makieta willi komendanta obozu Amona Götha. Drogi dojazdowe wyłożono betonowymi replikami macew. Za kształt scenografii odpowiadali Allan Starski i Ewa Braun. Film Spielberga zdobył siedem Oskarów i na trwałe zapisał Kamieniołom Libana w historii światowego kina.
Zakończenie zdjęć nie oznaczało jednak dla tego miejsca końca filmowej historii.
Do dziś w wyrobisku można odnaleźć pozostałości scenografii stworzonej na potrzeby produkcji. Dla jednych są one materialnym śladem jednego z najważniejszych filmów w historii kina, dla innych - punktem wyjścia do refleksji nad historią kamieniołomu i ludzi z nim związanych. To właśnie te dwa wymiary – filmowy i historyczny – stały się inspiracją do organizacji cyklu spotkań rozpoczętego w 2025 roku. Jego pomysłodawczynią i organizatorką jest dr hab. inż. Anna Ostręga, prof. AGH, od lat zaangażowana w działania na rzecz ochrony pamięci historycznej, dziedzictwa kulturowego i przemysłowego, a także rewitalizacji Kamieniołomu Libana i udostępnienia go szerszej publiczności.
3 września 2026 roku Kamieniołom Libana ponownie stał się miejscem spotkania z historią filmu. W budynku dawnej lokomotywowni kolejki wąskotorowej, który podczas realizacji „Listy Schindlera” wykorzystano jako stajnię i garaż Amona Götha, odbyło się spotkanie „Między Krakowem a Hollywood – wspomnienia i refleksje aktorów filmu „Lista Schindlera”. Wzięli w nim udział aktorzy: Anna Mucha, Piotr Polk, Aldona Grochal i Radosław Krzyżowski. Wspominali pracę na planie, atmosferę towarzyszącą realizacji filmu oraz współpracę ze Stevenem Spielbergiem.
Szczególnym gościem wydarzenia była Bronisława Horowitz-Karakulska („Niusia”), która z krakowskiego getta trafiła do obozu w Płaszowie. Oskar Schindler zatrudnił ją w swojej Fabryce Wyrobów Metalowych i Naczyń Emaliowanych na Zabłociu.
Spotkanie zakończyła projekcja filmu, która odbyła się w niezwykłej scenerii wapiennych ścian kamieniołomu i pozostałości dawnych pieców wapienniczych.
4 i 5 września uczestnicy wydarzenia mogli zobaczyć wystawę pamiątek związanych z filmem. W budynku lokomotywowni zgromadzono przedmioty udostępnione przez mieszkańców oraz osoby związane z produkcją filmu. Wśród eksponatów znalazły się między innymi rzeczy osobiste, rękopis scenariusza, obozowe ubrania, fotografie z planu filmowego oraz oryginalne biurko komendanta obozu Amona Götha.
Podczas sobotniego spotkania „Śladami przemysłu i kina” uczestnicy mogli również przejść po terenie kamieniołomu i zobaczyć miejsca, w których realizowano wybrane sceny filmu. Oprócz zachowanych fragmentów scenografii oglądali pozostałości dawnej infrastruktury przemysłowej – tej samej, która została wykorzystana przez ekipę filmową.
„Lista Schindlera” to jeden z najbardziej rozpoznawalnych rozdziałów współczesnej historii Kamieniołomu Libana, ale z pewnością nie jest jego jedyną historią. Przyszłość tego miejsca rodzi pytania o to, jak połączyć ochronę przyrodniczą terenu z zachowaniem pamięci historycznej, dziedzictwa przemysłowego i śladów filmowej przeszłości. Czy kamieniołom może stać się przestrzenią dostępną dla mieszkańców i turystów, a jednocześnie pozostać miejscem pamięci i refleksji?
Kamieniołom Libana wciąż pozostaje przestrzenią nieoczywistą. Z jednej strony jest świadectwem przemysłowej przeszłości Krakowa, z drugiej – miejscem naznaczonym tragiczną historią II wojny światowej. Jest również jednym z najbardziej niezwykłych filmowych plenerów związanych z „Listą Schindlera”.
Dziś każdy spacer po jego terenie jest czymś więc niż tylko wędrówką po dawnym wyrobisku. To podróż przez historię Krakowa, pamięć o jego mieszkańcach oraz ślady wydarzeń, które za sprawą kina zostały pokazane widzom na świecie.
Wydarzenie zostało zorganizowane w ramach międzynarodowego projektu RESTART, realizowanego przez Akademię Górniczo-Hutniczą w Krakowie – Wydział Inżynierii Lądowej i Gospodarki Zasobami AGH.
Tekst i zdjęcia: Małgorzata Garecka
