Na początku 2026 r. Komisja Nowych Minerałów, Nomenklatury i Klasyfikacji przy Międzynarodowej Asocjacji Mineralogicznej (CNMNC-IMA) zaakceptowała nowy minerał z żelaznego meteorytu Morasko o wzorze chemicznym K(Ti₇Cr)O₁₆ (DOI: 10.1180/mgm.2026.10199). Minerał otrzymał nazwę „kopernikit” na cześć Mikołaja Kopernika (1473–1543), wybitnego polskiego astronoma i twórcy heliocentrycznego modelu Układu Słonecznego. Odkrycia dokonał zespół badaczy z kilku polskich ośrodków naukowych, w którym uczestniczył także przedstawiciel Państwowego Instytutu Geologicznego – PIB.
Metaliczne tło meteorytu Morasko zawiera charakterystyczne owalne nodule troilitowo-grafitowe o rozmiarach dochodzących do kilku centymetrów. Są to skupienia siarczku żelaza (troilitu) i grafitu o bardzo zróżnicowanej mineralogii, stanowiące swoiste „mikro-laboratoria” procesów zachodzących w ciałach macierzystych meteorytów. Kopernikit występuje właśnie w takich nodulach, m.in. w obrębie fluorapatytu w grafitowej strefie zawierającej wrostki troilitu. Został znaleziony tylko w jednej próbce w postaci drobnych ziaren o maksymalnej wielkości około 0,3 mm.
Ziarno kopernikitu pod mikroskopem optycznym. Fot. Uniwersytet Śląski
Systematyczne badania mineralogiczne noduli z meteorytu Morasko doprowadziły do swoistego rekordu — kopernikit jest już czwartym nowym minerałem odkrytym w tym meteorycie. Wcześniej zidentyfikowano w nim moraskoit (2015), czochralskiit (2016) oraz kryzait (2025). Meteoryt Morasko, który spadł na Ziemię około 5–6 tysięcy lat temu w rejonie dzisiejszego Poznania, pozostaje jednym z najważniejszych obiektów badań mineralogii meteorytowej na świecie.
Kopernikit należy do grupy priderytu — minerałów o tunelowej strukturze typu hollandytu. Jest to pierwszy na świecie minerał meteorytowy będący tlenkiem o takiej strukturze. Zielona barwa kopernikitu wynika z obecności chromu w jego składzie.
Jasno-szare ziarna kopernikitu we fluorapatycie (ciemno-szare) w grafitowej strefie ze wrostkami troilitu (jasne). Fot. Uniwersytet Śląski
W skład zespołu badawczego weszli naukowcy z kilku polskich ośrodków naukowych: prof. dr hab. Evgeny Galuskin i prof. dr hab. Irina Galuskina, prof. dr hab. inż. Joachim Kusz oraz dr Maria Książek (Uniwersytet Śląski), prof. dr hab. Andrzej Muszyński (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) oraz dr Grzegorz Zieliński z Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego. Dr Zieliński przeprowadził szczegółowe analizy składu chemicznego minerału przy użyciu mikrosondy elektronowej Cameca SX-100, z kontrolą na materiałach wzorcowych w celu potwierdzenia dokładności pomiarów.
Fazy o składzie zbliżonym do kopernikitu były znane już od 1982 roku z lamproitów Australii — skał wulkanicznych zawierających diamenty. Nie przeprowadzono jednak wówczas pełnych badań ich struktury krystalicznej, składu i właściwości fizycznych, dlatego dopiero materiał z meteorytu Morasko mógł zostać formalnie opisany i zatwierdzony jako nowy gatunek mineralny.
Odkrycie kopernikitu dostarcza nowych informacji o ekstremalnych procesach fizykochemicznych zachodzących w przestrzeni kosmicznej, zwłaszcza podczas formowania i ewolucji planetoid oraz ich kolizji. Pokazuje również, że nawet dobrze poznane meteoryty mogą skrywać nieopisane dotąd minerały.
Źródło: Uniwersytet Śląski w Katowicach
