Jak pogodzić rozwój gospodarczy, potrzeby społeczne i ochronę środowiska na terenach przekształconych przez działalność wydobywczą? Odpowiedzi, między innymi na to pytanie szukali uczestnicy 2. Ogólnopolskiej Konferencji „Przyszłość terenów pogórniczych”, która odbyła się 25 czerwca 2026 r. w Sosnowcu, na Wydziale Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Śląskiego. W wydarzeniu wzięło udział niemal 280 osób ze 132 instytucji.
Wydarzenie, zorganizowane przez Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, Wyższy Urząd Górniczy oraz Uniwersytet Śląski stało się przestrzenią dialogu między przedstawicielami nauki, administracji państwowej, branży wydobywczej oraz organizacji zajmujących się ochroną środowiska.
Uczestnicy konferencji podczas dwóch bloków referatowych pt. „Współczesny obraz górnictwa” oraz „Tereny pogórnicze - wyzwania i ich nowe funkcje” rozmawiali o przyszłości terenów pokopalnianych, racjonalnym zarządzaniu zasobami naturalnymi oraz o tym, w jaki sposób wyzwania środowiskowe można przekuwać w realne korzyści: społeczne, gospodarcze i przyrodnicze. W ramach każdego z bloków zaprezentowanych zostało osiem wystąpień, przygotowanych przez przedstawicieli środowisk naukowych, administracji oraz praktyków zajmujących się problematyką górnictwa i terenów pogórniczych.
Pierwszy blok referatowy poświęcony był wyzwaniom współczesnego górnictwa w kontekście ochrony środowiska, transformacji energetycznej oraz rosnącego znaczenia odpowiedzialności społecznej i biznesowej. Prelegenci wskazywali, że dostęp do surowców mineralnych pozostaje warunkiem rozwoju cywilizacyjnego i zielonej transformacji, jednak musi być realizowany z poszanowaniem przepisów prawa, zasad zrównoważonego rozwoju oraz oczekiwań społecznych.
Szczególne miejsce zajęły zagadnienia rekultywacji terenów pogórniczych, które przedstawiono nie tylko jako obowiązek środowiskowy, lecz także jako szansę na budowanie przewagi rynkowej oraz im nowych funkcji gospodarczych, w tym związanych z energetyką odnawialną.
Wystąpienia pokazały, że nowoczesne górnictwo coraz częściej oznacza nie tylko eksploatację złóż, ale także odpowiedzialne planowanie, dialog społeczny i długofalowe myślenie o przestrzeni po zakończeniu wydobycia.
Prof. Krzysztof Szamałek – dyrektor PIG-PIB w swoim wystąpieniu zwrócił uwagę na jedną z zasadniczych sprzeczności współczesnej cywilizacji: człowiek coraz częściej poszukuje miejsc wolnych od bezpośredniego oddziaływania wielkich miast, ale jednocześnie nie chce rezygnować z technologii i infrastruktury cywilizacyjnej. Tymczasem zaspokajanie nawet pozornie prostych potrzeb jest związane z eksploatacją zasobów, przetwarzaniem surowców, zużyciem energii, a następnie zagospodarowaniem produktów po zakończeniu ich cyklu życia. Zaznaczył także, że infrastruktura przemysłu wydobywczego, w tym kopalń węgla kamiennego i innych zakładów górniczych, nie powinna być postrzegana wyłącznie jako kosztowne obciążenie. Przeciwnie - może stanowić istotny kapitał, który przy racjonalnym podejściu da się ponownie wykorzystać. Zamykane lub kończące działalność kopalnie mogą stać się przestrzenią nowych funkcji technicznych, energetycznych i gospodarczych.
Prof. Krzysztof Szamałek, dyrektor PIG-PIB podczas wystąpienia
Referat dr Olimpii Kozłowskiej, zastępcy dyrektora PIG-PIB ds. państwowej służby geologicznej przypomniał, że surowce mineralne stanowią fundament współczesnej gospodarki i technologii, w tym rozwiązań proekologicznych. Pokazał również, że wszelkie proekologiczne urządzenia i instalacje w 100% są zależne od dostaw surowców dostarczanych na rynek wyłącznie dzięki działalności górnictwa. Świat dążący do transformacji energetycznej i ograniczania wpływu człowieka na środowisko górnictwo pełni więc niezmiennie kluczową rolę, a zmianie podlega jedynie zakres niezbędnych surowców mineralnych.
W referacie podkreślono, że współczesne górnictwo jest nowoczesne i prośrodowiskowe, spełniające wszelkie restrykcje wynikające z przepisów chroniących środowisko, zaś po zakończeniu wydobycia tereny pogórnicze często oddają do ponownego użytku obszary o większych walorach niż były zastane przed rozpoczęciem wydobycia kopalin. Rozwinięciem tych zagadnień był zaprezentowany film przygotowany przez Instytut: „Oddane ludziom i naturze. Rekultywacja i nowe życie terenów pogórniczych”.
Drugi blok referatowy koncentrował się na przyszłości terenów górniczych i pogórniczych oraz możliwościach nadawania im nowych funkcji przestrzennych, przyrodniczych, społecznych i gospodarczych. W wystąpieniach podkreślano znaczenie odpowiedzialnego planowania przestrzennego, które pozwala łączyć potrzeby rozwoju regionalnego z ochroną wartości przyrodniczych i krajobrazowych.
Szczególną uwagę poświęcono rewitalizacji oraz zrównoważonemu wykorzystaniu obszarów poeksploatacyjnych, wskazując, że mogą one stać się miejscem nowych inwestycji, terenami rekreacyjnymi, edukacyjnymi, a nawet obszarami cennymi dla ochrony przyrody. Przykłady zbiorników antropogenicznych, dawnych terenów przemysłowych czy obszarów adaptowanych przez spółki restrukturyzacyjne pokazały, że dobrze zaplanowana transformacja terenów pogórniczych może być istotnym impulsem rozwojowym dla regionów, a jednocześnie narzędziem odbudowy relacji między działalnością człowieka, środowiskiem i lokalnymi społecznościami.
Podczas konferencji na stoiskach przygotowanych przez PIG-PIB można było zapoznać się z materiałami i informacjami prezentowanymi przez ekspertów Instytutu z zakresu baz danych, geologii środowiskowej oraz geologii inżynierskiej.
Stoiska eksperckie PIG-PIB
Przygotowano również sesję posterową. Tematyka 25 prezentowanych posterów koncentrowała się na identyfikacji i monitorowaniu zagrożeń oraz skutków działalności górniczej i pogórniczej oraz na poszukiwaniu sposobów rewitalizacji i ponownego wykorzystania obszarów pokopalnianych.
Postery przygotowane na konferencję
Wydarzenie zakończyła debata pt. „Kopaliny jako dobro wspólne. Jak godzić eksploatację, likwidację, ochronę środowiska i interes społeczny?”, w której udział wzięli, między innymi: Piotr Litwa – prezes Wyższego Urzędu Górniczego, Michał Pierończyk – prezydent Rudy Śląskiej, Marta Pogrzeba – dyrektor Instytutu Ekologii Terenów Uprzemysłowionych, Anna Ronikier-Dolańska – zastępca Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska, Robert Uberman – wiceprezes Zarządu Polskiego Stowarzyszenia Wyceny Złóż Kopalin i Jarosław Wieszołek – prezes Zarządu Spółki Restrukturyzacji Kopalń S.A.
Uczestnicy debaty „Kopaliny jako dobro wspólne. Jak godzić eksploatację, likwidację, ochronę środowiska i interes społeczny?”
Uzupełnieniem 2. Ogólnopolskiej Konferencji „Przyszłość terenów pogórniczych” może być, wydana przez PIG-PIB książka pt. „Drugie życie kopalni. Miejsca dawnej eksploatacji wczoraj i dziś”. W jej wstępie autorzy piszą: „Ten album nie jest pełnym katalogiem dawnych wyrobisk, lecz subiektywnym wyborem miejsc, które najlepiej pokazują, jak przemysł potrafi ustąpić naturze, a ciężka praca przekształcić się w przestrzeń poznania i wypoczynku. Zajrzymy w głąb skał, ale też w głąb historii, odkrywając, że eksploatacja to nie tylko wydobycie, lecz także przemiana.”
Tekst: A. Baranowski Zdjęcia : P. Jaskóła
