Region świętokrzyski jest jednym z najważniejszych w Polsce obszarów eksploatacji surowców skalnych. Eksploatowane są tu m.in. wapienie i dolomity dewońskie, które często tworzą ważne zbiorniki wód podziemnych. Z tego względu działalność górnicza jest ściśle powiązana z gospodarką wodną, a prowadzenie eksploatacji wymaga uwzględnienia jej wpływu na zasoby wodne.
Szczególnym przykładem takiej zależności jest tzw. Białe Zagłębie koło Kielc - obszar intensywnej eksploatacji wapieni i dolomitów, położony w środkowej i zachodniej części Głównego Zbiornika Wód Podziemnych nr 418 Gałęzice–Bolechowice–Borków. Odwodnienie kopalń prowadzone jest tam nieprzerwanie już od lat 60. XX wieku. W tym samym rejonie zlokalizowane są także strategiczne ujęcia zaopatrujące w wodę wodociągi kieleckie i innych miejscowych użytkowników.
Skala odwodnienia kopalń jest bardzo duża. Sumaryczna ilość wód odprowadzanych z zakładów górniczych do rzek przekracza nawet zapotrzebowanie na wodę miasta Kielce, liczącego około 200 tysięcy mieszkańców. Wody odprowadzane do rzek mogą stanowić bardzo istotne źródło dla zaopatrzenia ludności, rolnictwa i przemysłu. Co ważne, są one bardzo dobrej jakości i nadają się do wykorzystania bez kosztownego uzdatniania.
Wieloletnie odwodnienie kopalń doprowadziło do znacznego obniżenia zwierciadła wód podziemnych. W części otworów obserwacyjnych poziom zwierciadła wody obniżył się o około 20 metrów, a lokalnie – w bezpośrednim sąsiedztwie głęboko odwadnianych wyrobisk górniczych nawet o około 50 m. Obecne odwodnienie kopalń zagraża już zasobom eksploatacyjnym największego ujęcia wody dla Kielc w Białogonie.
Drugim ważnym obszarem eksploatacji surowców skalnych jest gmina Łagów, położona około 40 km na wschód od Kielc. Podobnie jak w rejonie Białego Zagłębia wydobywane są tam wapienie i dolomity dewońskie tworzące szczelinowe zbiorniki wód podziemnych, które są jedynym źródłem wody dla wodociągów gminnych i innych miejscowych użytkowników.
Na terenie gminy Łagów obecnie obowiązuje zakaz wydobycia kopaliny poniżej zwierciadła wód podziemnych. Kopalnie starają się jednak o zgodę na odwodnienia złóż, co mogłoby umożliwić ich głębszą eksploatację. Odmiennie wygląda natomiast sytuacja w sąsiedniej gminie Baćkowice, gdzie odwodnienie kopalń surowców skalnych jest już prowadzone.
Kopalnie w rejonie Łagowa położone są bardzo blisko siebie, a ich oddziaływania na wody podziemne i inne elementy środowiska przyrodniczego nakładają się ze sobą. Dokumentacje hydrogeologiczne określające warunki wodne w związku z zamierzonym odwodnieniem, wykonywane dla pojedynczych złóż najczęściej nie uwzględniają odwodnienia sąsiednich wyrobisk górniczych. Takie podejście do sprawy nie pozwala na wiarygodną ocenę ich wspólnego wpływu na wody podziemne i zasoby eksploatacyjne ujęć wody. Ocena ta wymaga analiz obejmujących cały obszar eksploatacji, a nie tylko pojedyncze zakłady górnicze.
W takich warunkach bardzo trudno, a często wręcz niemożliwe, jest jednoznaczne określenie udziału każdej kopalni w zmianach warunków hydrogeologicznych, ponieważ odziaływanie w skali rejonu ma charakter wspólny. W związku z tym zasadne wydaje się wprowadzenie nowego rozwiązania tj. obowiązku sporządzania rejonowych dokumentacji hydrogeologicznych dla grupy złóż planowanych do odwodnienia. Dokumentacje takie, oparte na badaniach z wykorzystaniem wykonanego dla całego rejonu stacjonarnego modelu matematycznego umożliwiłyby kompleksową ocenę skutków odwodnienia. Stanowiłyby również bardziej wiarygodną podstawę do prowadzenia eksploatacji surowców skalnych i racjonalnej gospodarki wodą.
Państwowa służba geologiczna podejmuje w tym zakresie działania eksperckie i mediacyjne. Organizowane są spotkania z udziałem przedstawicieli samorządów, przedsiębiorców, Wód Polskich, administracji geologicznej oraz innych instytucji. Celem jest wypracowanie rozwiązań, które z jednej strony zapewnią mieszkańcom dostęp do wody, a z drugiej pozwolą prowadzić działalność wydobywczą tam, gdzie jest to możliwe i bezpieczne.
Opracowanie : Artur Baranowski (na podstawie referatu pt. „Wpływ odwodnienia kopalń surowców skalnych na warunki wodne w rejonie Kielc” autorstwa dr inż. Katarzyny Białeckiej i dr hab. Jan Prażaka wygłoszonego podczas 12. Forum PSG – link od 57:35 do 1:11:10)
