Niemal 100 tys. rozpoznanych osuwisk, blisko 10 tys. zinwentaryzowanych terenów zagrożonych ruchami masowymi, dziesiątki monitorowanych osuwisk i setki interwencji w sytuacjach kryzysowych – to bilans dwóch dekad prac w ramach Systemu Osłony Przeciwosuwiskowej (SOPO). Jego obsługą zajmuje się Centrum Geozagrożeń Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego (PIG-PIB). System ruszył 25 maja 2006 r.
Geneza SOPO sięga jednak lat 90. poprzedniego wieku. Dramatycznym impulsem, który uruchomił łańcuch wydarzeń i decyzji prowadzący do powstania nowego systemu była powódź tysiąclecia z 1997 roku. Trzytygodniowe opady na południu Polski spowodowały wówczas uaktywnienie setek osuwisk w Karpatach. Zniszczyły one blisko 140 domów. Doszło do tragedii – zginęła jedna osoba. Skala tej katastrofy uświadomiła rządzącym konieczność wprowadzenia systemowych rozwiązań, które miałyby znacznie ograniczyć ryzyko osuwiskowe. Zadanie to powierzono geologom z Państwowego Instytutu Geologicznego (PIG). Pionierami byli pracownicy Oddziału Karpackiego PIG. To z ich inicjatywy we wrześniu 2000 roku, pod patronatem Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, odbyła się w Krakowie konferencja poświęcona prognozowaniu i przeciwdziałaniu skutkom ruchów osuwiskowych. Wtedy rozpoczęło się tworzenie jednolitego systemu przeciwosuwiskowego w Polsce.
Dom zniszczony podczas katastrofy osuwiskowej w 2010 r. w Karpatach
Najpierw, w 2003 r., wdrożono jego pierwszy element – Osłonę Przeciwosuwiskową, czyli państwowe finansowe wsparcie samorządów w usuwaniu skutków ruchów masowych. Wsparcie naukowe i badawcze w ograniczaniu skutków osuwisk zapewnił drugi element – uruchomiony w maju 2006 r. System Osłony Przeciwosuwiskowej finansowany przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
W tych pionierskich czasach geolodzy dokumentujący osuwiska dysponowali prostymi metodami badawczymi i ograniczonym zestawem urządzeń wspomagających pracę w terenie. Mimo to, w pierwszych 2 latach funkcjonowania Systemu opracowano Mapę obszarów predysponowanych do występowania ruchów masowych ziemi w skali 1:50 000, przeprowadzono pierwsze w ramach SOPO terenowe kartowanie osuwisk w skali 1:10 000 dla sześciu gmin, wydano Instrukcję opracowania mapy osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi w skali 1:10 000. Specjaliści z PIG zaprojektowali też bazę danych SOPO i rozpoczęli monitoring instrumentalny na szczególnie niebezpiecznych osuwiskach.
Powierzchnia poślizgu osuwiska. Katastrofa osuwiskowa, Karpaty 2010 r.
Obecnie geolodzy z Centrum Geozagrożeń PIG-PIB wykorzystują nowoczesny sprzęt i najnowsze metody badawcze. Dysponują urządzeniami do skanowania naziemnego i lotniczego. Dronami przenoszącymi skanery laserowe i specjalistyczne kamery, również termowizyjne. Rozwijają metody fotogrametryczne. Prowadzą monitoring osuwisk online. Korzystają z rozpoznania satelitarnego. Na jego potrzeby opracowali specjalny reflektor satelitarny i stworzyli całą sieć takich urządzeń. Jest ona obecnie podstawą interferometrii radarowej stosowanej przez geologów z Centrum Geozagrożeń. Europejska Agencja Kosmiczna kilka lat temu wykorzystała tę sieć do kalibracji swoich satelitów, co pokazuje precyzję tego systemu.
Zniszczenia w Szczepanowicach w Małopolsce, 2010 r.
SOPO jest realizowany etapami. Obecnie trwa już czwarty etap prac. Do kwietnia 2026 roku geolodzy zinwentaryzowali 96051 osuwisk, 9696 terenów zagrożonych ruchami masowymi, przeprowadzili setki interwencji, prowadzą prace aktualizacyjne, monitoring najbardziej niebezpiecznych osuwisk, prognozują zagrożenia, współpracują ze służbami ratowniczymi w sytuacjach kryzysowych, a jednocześnie zajmują się rozwojem badawczym, organizacją konferencji naukowych oraz szkolenia i spotkania informacyjne dla przedstawicieli samorządów i mieszkańców terenów zagrożonych. Tym samym systematycznie obniżają ryzyko osuwiskowe i skutecznie przeciwdziałają skutkom ruchów masowych ziemi.
Zachęcamy do obejrzenia filmu 20 lat projektu SOPO.
TEKST I ZDJĘCIA:
Zespół Centrum Geozagrożeń
