20 stycznia 2026 r. mija dokładnie 200 lat od śmierci Stanisław Staszica – uczonego, myśliciela, działacza społecznego i jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego oświecenia. Dla geologów to postać szczególna: Staszic jest powszechnie uznawany za Ojca polskiej geologii. Osoby zainteresowane jego działalnością i dokonaniami znajdą obszerne opracowania w licznych publikacjach, dostępnych zarówno w literaturze drukowanej, jak i w Internecie. Rok 2026 został oficjalnie ogłoszony „Rokiem Stanisława Staszica” przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. Uchwała w tej sprawie została przyjęta przez Sejm 26 września 2025 r.
Stanisław Staszic urodził się w Pile, jednak dokładna data jego urodzenia nie jest znana; wiadomo natomiast, że został ochrzczony 6 listopada 1755 r. Pochodził z mieszczańskiej rodziny – jego dziadek i ojciec pełnili funkcję burmistrzów Piły. Matką Staszica była Katarzyna z Międlickich. Odebrał staranne wykształcenie w Kolegium Jezuickim, a następnie w seminarium duchownym w Poznaniu. Święcenia kapłańskie przyjął w 1779 r., po czym kontynuował edukację za granicą – studiował w Paryżu (m.in. w Collège Royal) oraz w Niemczech.
Pobyt w Paryżu odegrał kluczową rolę w ukształtowaniu jego zainteresowań przyrodniczych. To tam Staszic poznał Georges’a-Louisa Leclerca de Buffona (1707–1788) i zafascynował się jego teorią kosmogeniczną, przedstawioną w dziele "Époques de la nature". Pracę tę Staszic przetłumaczył na język polski i wydał w 1786 r. (drugie wydanie ukazało się w 1803 r.) pod tytułem "Epoki natury przez Pana Buffona wydane w języku francuskim".
Drugie wydanie dzieła Stanisława Staszica pt. "Epoki natury przez Pana Buffona wydane w języku francuskim"
Po powrocie do kraju w 1781 r. został wychowawcą synów kanclerza Andrzeja Zamojskiego. Rok później uzyskał doktorat obojga praw Akademii Zamojskiej, gdzie objął również kierownictwo katedry języka francuskiego. W tym okresie rozpoczął intensywną działalność polityczną i społeczną. Opublikował m.in. "Uwagi nad życiem Jana Zamojskiego" (1787 r.), zawierające obszerny rozdział poświęcony edukacji, oraz Przestrogi dla Polski (1792 r.). W pierwszym okresie obrad Sejmu Czteroletniego przebywał w Warszawie.
Dzięki współpracy z możnymi rodami Zamoyskich i Sapiehów zgromadził znaczny majątek, który umożliwił mu w 1800 r. zakup dóbr ziemskich w powiecie hrubieszowskim. W 1811 r. założył tam Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, stając się prekursorem idei spółdzielczości na ziemiach polskich. Równolegle rozwijał działalność naukową i organizacyjną. W 1800 r. wstąpił do Towarzystwa Przyjaciół Nauk (TPN) w Warszawie, dla którego już rok później zakupił siedzibę. Gdy okazała się ona niewystarczająca, sfinansował budowę nowego gmachu przy Nowym Świecie, znanego dziś jako Pałac Staszica. Od 1808 r. aż do śmierci pełnił funkcję prezesa TPN. Warto przypomnieć, że po utworzeniu Państwowego Instytutu Geologicznego część tego budynku stała się jego siedzibą.
Od 1807 r. Staszic brał udział w pracach rządu Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Polskiego. Był członkiem Izby Edukacyjnej (1807–1812), a od 1815 r. Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Wspólnie ze Stanisławem Kostką Potockim doprowadził do odnowy sieci szkół parafialnych i średnich. Był inicjatorem powstania Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach (1816), do której sprowadził wybitnych specjalistów, m.in. Georga Gottlieba (Jerzego Bogumiła) Puscha, oraz Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego (1816), dla którego zakupił cenną kolekcję minerałów.
Stanisław Staszic odegrał kluczową rolę w rozwoju górnictwa i przemysłu na ziemiach polskich. W Kielcach ulokował Główną Dyrekcję Górniczą, a w latach 1816–1824 pełnił funkcję Dyrektora Generalnego Wydziału Przemysłu i Kunsztów.
Równocześnie prowadził intensywne badania geologiczne, podróżując zarówno po ziemiach polskich, jak i za granicą. W 1805 r. na posiedzeniu naukowym TPN przedstawił swoją pierwszą rozprawę pt. "O ziemiorództwie gór dawnej Sarmacyi, a później Polski". Łącznie przygotował dwanaście rozpraw geologicznych, które zostały zebrane i opublikowane w 1815 r. pod wspólnym tytułem "O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski". Dzieło to uzupełnione było mapą geologiczną, przekrojem geologicznym, tabelami zestawiającymi zakłady przemysłowe oraz licznymi rycinami, w tym panoramą Tatr (Tatry ze strony Polski) autorstwa Zygmunta Vogla.
Dzieło Stanisława Staszica pt. "O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski"
Stanisław Staszic zmarł 20 stycznia 1826 r. w Warszawie i został pochowany w kościele pokamedulskim Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny na Bielanach.
Zgodnie z testamentem jego majątek przeznaczono m.in. na budowę pomnika Mikołaja Kopernika, stojącego przed Pałacem Staszica w Warszawie, oraz na rozbudowę Instytutu Głuchoniemych.
Jak wspomniano, pierwszą siedzibą Państwowego Instytutu Geologicznego był Pałac Staszica. W holu głównego wejścia do obecnej siedziby Państwowego Instytutu Geologicznego przy ul. Rakowieckiej 4 w Warszawie znajduje się popiersie Stanisława Staszica. Jest to odlew z brązu wykonany według tzw. modelu białogońskiego, opracowanego przez Pawła Malińskiego (1790–1853), pierwotnie przechowywanego w dawnej hucie „Aleksander” w Białogonie (obecnie dzielnicy Kielc). W 1856 r. jeden z takich odlewów umieszczono na grobie Staszica na Bielanach. W PIG popiersie ustawione jest na kamiennym postumencie. Element ten od dawna stanowi integralną część wystroju Instytutu. Interesującym zagadnieniem pozostaje historia jego pozyskania – jeśli któryś z Czytelników posiada wiedzę na ten temat, będziemy wdzięczni za jej udostępnienie pracownikom Instytutu.
Popiersie Stanisława Staszica w holu głównym PIG-PIB w Warszawie. Fot. Stanisław Wołkowicz
W PIG-PIB znajduje się również oryginalna "Carta Geologica…" autorstwa Stanisława Staszica, eksponowana w gabinecie Dyrektora PIG-PIB, a także przekroje geologiczne. Zostały one zakupione w 1994 r. z inicjatywy ówczesnego Dyrektora Instytutu, prof. Krzysztofa Jaworowskiego. W Centralnym Archiwum Geologicznym znajduje się ponadto niepokolorowany egzemplarz mapy Staszica, zachowany w dość słabym stanie. Z kolei w zbiorach Biblioteki PIG-PIB przechowywany jest niekompletny egzemplarz pierwszej rozprawy pt. "O ziemiorództwie gór dawnej Sarmacyi, a później Polski".
Oryginał "Carta geologica totius Poloniae, Moldaviae, Transilvaniae et partis Hungariae, et Valachiae. Inventa per Staszic, anno 1806", znajdujący się w gabinecie Dyrektora PIG-PIB
Pierwsza rozprawa Stanisława Staszica pt. "O ziemiorództwie gór dawnej Sarmacyi, a później Polski".
Tekst: Stanisław Wołkowicz
