1 sierpnia 1944 r. o godz. 17.00 rozpoczęło się Powstanie Warszawskie – największa bitwa II wojny światowej stoczona przez organizację podziemną przeciw regularnym wojskom okupacyjnym. Bohaterscy powstańcy podjęli nierówną walkę, dysponując bardzo ograniczonym uzbrojeniem – bez ciężkiej broni, artylerii, czołgów i lotnictwa. Choć działania planowano na kilka dni, trwały aż dwa miesiące.
Decyzja o rozpoczęciu Powstania miała przede wszystkim podłoże polityczne, a nie militarne. Było ono elementem Akcji „Burza”, której celem było stworzenie podstaw do przejęcia władzy w wyzwalanym kraju. Plan został opracowany przez Rząd RP na uchodźstwie w Londynie oraz dowództwo Armii Krajowej. Siły powstańcze w okręgu warszawskim liczyły około 50 tys. żołnierzy, jednak z powodu trudności mobilizacyjnych do walki stanęło około 25 tys. osób, z których jedynie 10 proc. było uzbrojonych. Wkrótce do powstańców dołączyły oddziały Armii Ludowej, Polskiej Armii Ludowej, Korpusu Bezpieczeństwa oraz Narodowych Sił Zbrojnych. W dniach od 1 do 4 sierpnia inicjatywa należała do strony polskiej. Powstańcy zdobyli wówczas wiele niemieckich obiektów na Starym Mieście, Mokotowie, w Śródmieściu i na Żoliborzu.
W przygotowania do powstania oraz działalność konspiracyjną i walkę w szeregach Armii Krajowej zaangażowanych było wielu pracowników Państwowego Instytutu Geologicznego.
Z kart historii. O Powstaniu Warszawskim na kartach Kroniki Państwowego Instytutu Geologicznego
Szczególną postawą odznaczył się prof. Edward Rühle – wybitny kartograf i wieloletni powojenny dyrektor Instytutu. W latach 1939–1944 pracował jako geolog w Amt für Bodenforschung, funkcjonującym jako okupacyjna forma Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. W tym czasie opracował m.in. arkusz „Radom” Mapy geologicznej Polski (1942) oraz współuczestniczył w przygotowaniu innych, nieopublikowanych arkuszy. Równocześnie działał w konspiracji – początkowo pod pseudonimem „Zawrat”, a od 1943 r. jako „Gozdawa”. W latach 1939–1942 kierował komórką kartograficzną Komendy Głównej Związku Walki Zbrojnej–Armii Krajowej, natomiast w latach 1943–1945 pełnił funkcję pierwszego zastępcy szefa Wojskowej Służby Geograficznej Komendy Głównej AK „Schronisko”. Organizował druk i gromadzenie map wykorzystywanych przez oddziały podziemia. W czasie Powstania Warszawskiego walczył na Starym Mieście i w Śródmieściu.
Edward Rühle (1905–1988)
Wyjątkową rolę odegrał również doc. Stanisław Tyski. W 1941 r. rozpoczął działalność konspiracyjną w Związku Odwetu Związku Walki Zbrojnej, a od końca 1942 r. działał w Kedywie Komendy Głównej Armii Krajowej. Pod pseudonimami „Stefan” i „Tomek” organizował oraz nadzorował kursy i szkolenia („Zagajnik”, „Filtry”), przygotowujące instruktorów i specjalistów do działań sabotażowo-dywersyjnych oraz partyzanckich. Wykładowcami byli zarówno zawodowi wojskowi, jak i naukowcy różnych specjalności – m.in. elektrycy, chemicy, lekarze bakteriolodzy, toksykolodzy i farmaceuci. Dzięki zaangażowaniu Stanisława Tyskiego Państwowy Instytut Geologiczny stał się ważnym zapleczem technicznym tych szkoleń. Za swoją działalność został awansowany do stopnia podporucznika i odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami.
Stanisław Tyski (1913–2002)
Podczas Powstania Warszawskiego, w niezwykle trudnych okolicznościach, Stanisław Tyski przedostał się do siedziby Państwowego Instytutu Geologicznego. Wspólnie z prof. Stefanem Zbigniewem Różyckim, prof. Stanisławem Doktorowiczem-Hrebnickim, prof. Władysławem Pożaryskim i prof. Tadeuszem Olczakiem uratował znaczną część zbiorów Instytutu. Naukowcy ocalili mapy, notatki i okazy geologiczne, wymieniając je na makulaturę. Dwadzieścia jeden skrzyń z najcenniejszymi materiałami ukryto pod ziemią na terenie Instytutu. Po upadku Powstania Warszawskiego Stanisław Tyski opuścił Warszawę, po czym został wywieziony do Niemiec.
Państwowy Instytut Geologiczny dzielił tragiczny los Powstańczej Warszawy. Dwa miesiące walk i systematyczne niszczenie miasta przez Niemców sprawiły, że budynki Instytutu były w tak złym stanie, że ich odbudowa wydawała się niemożliwa
2 października 1944 r. w Ożarowie pod Warszawą podpisano akt kapitulacji Powstania Warszawskiego. W walkach zginęło około 18 tys. żołnierzy, a około 25 tys. zostało rannych. Śmierć poniosło również od 120 do 200 tys. cywilów. Do niewoli trafiło około 15 tys. żołnierzy i oficerów wraz z dowódcą Armii Krajowej, gen. Tadeuszem „Borem” Komorowskim. Około 50 tys. powstańców wywieziono do obozów koncentracyjnych, a 150 tys. skierowano na przymusowe roboty do Rzeszy. W czasie walk powstańcy zestrzelili trzy samoloty, zniszczyli kilkadziesiąt czołgów, dział szturmowych i samochodów pancernych oraz uszkodzili ponad 200 pojazdów bojowych.
Chwała Bohaterom Powstania Warszawskiego!
Zatrzymajmy się 1 sierpnia o godz. 17.00, aby uczcić pamięć, ofiarność i poświęcenie Bohaterów Powstania Warszawskiego.
